Thoát nghiện mua sắm vô độ

Cuốn sách này là phiên bản viết lại của cuốn sách Allen Carr's EasyWay to Smoking cho mua sắm vô độ + mất kiểm soát, hoàn toàn miễn phí và mã nguồn mở, phát hành dưới giấy phép CC-BY-SA. Khả năng thành công của phương pháp này phụ thuộc vào việc bạn:

KHÔNG BỎ QUA CHƯƠNG

Khi mở khoá mật mã, bạn sẽ cần phải nhập số theo đúng thứ tự. Với cơn nghiện thì điều đó cũng tương tự. Phương pháp trong cuốn sách này hoạt động hoàn toàn khác so với những phương pháp mà bạn đã thử, và cũng chính là phương pháp duy nhất thực sự hiệu quả.

Nhắc nhỏ

Nếu bạn đang nghĩ rằng cuốn sách này sẽ “dọa” bạn ngừng mua sắm bằng cách liệt kê các hậu quả tài chính, nợ nần, sự lãng phí, hay mắng mỏ bạn là người yếu ý chí, thiếu kỷ luật, sống chạy theo vật chất… thì bạn sẽ thất vọng. Những cách đó chưa bao giờ giúp bất kỳ ai thoát khỏi nghiện mua sắm. Nếu chúng có tác dụng, bạn đã dừng lại từ lâu rồi.

Những phương pháp phổ biến để “cai” mua sắm thường xoay quanh việc sử dụng ý chí: đặt luật cho bản thân, cố gắng mua ít lại, chỉ mua vào cuối tuần, tự phạt khi mua quá tay, hoặc thay thế bằng một hành vi khác. Có vô số bài viết, nghiên cứu, lời khuyên về quản lý tài chính cá nhân, tâm lý tiêu dùng, dopamine, hành vi bốc đồng. Nhiều người hiểu rất rõ rằng mua sắm vô độ không mang lại lợi ích gì — và rồi vẫn tiếp tục mua. Vấn đề là những phương pháp đó không hề động đến lý do thật sự khiến bạn mua. Biến mua sắm thành “trái cấm” không phải là cách để thoát nghiện.

Phương pháp được trình bày trong cuốn sách này đi theo một hướng hoàn toàn khác. Một số điều bạn sắp đọc có thể nghe rất khó tin. Nhưng khi bạn đọc xong cuốn sách, bạn không chỉ tin chúng, mà còn tự hỏi vì sao mình lại từng tin vào điều ngược lại, và vì sao mình lại chấp nhận những niềm tin đó trong thời gian dài như vậy.

Có một quan niệm sai lầm rất phổ biến rằng chúng ta chọn mua sắm vô độ. Người nghiện mua sắm “chọn” mua sắm giống như người nghiện rượu chọn trở thành người nghiện rượu, hay người nghiện ma túy chọn trở thành người nghiện ma túy. Đúng là bạn tự mở ứng dụng, tự vào trang web, tự bước vào cửa hàng. Nhưng nếu đó thực sự là một lựa chọn tự do, tại sao bạn lại không thể dừng lại?

Hãy dành một chút thời gian suy nghĩ. Đã bao giờ bạn đưa ra một quyết định dứt khoát rằng: “Từ nay về sau, mình cần mua sắm để sống ổn”? Rằng bạn phải có cảm giác đó — cảm giác lướt, chọn, thêm vào giỏ, thanh toán — thì mới thư giãn được? Ở thời điểm nào trong đời bạn quyết định rằng sau một ngày mệt mỏi, bạn không thể nghỉ ngơi nếu không mua gì đó? Rằng bạn không thể xử lý căng thẳng, buồn chán, trống rỗng hay bất an nếu không mua? Khi nào bạn quyết định rằng mình cần cảm giác đó vĩnh viễn, và sẽ thấy hoảng hốt nếu không có nó?

Giống như tất cả những người nghiện mua sắm khác, bạn đã rơi vào một cái bẫy tinh vi. Không có ai trên thế giới này — dù họ có mua sắm nhiều hay ít — mong con cái mình lớn lên với niềm tin rằng phải mua sắm liên tục mới cảm thấy ổn. Tất cả những người nghiện mua sắm đều ước rằng mình không bị như vậy. Rõ ràng là thế: không ai cần mua sắm vô độ để tận hưởng cuộc sống hay đối phó với căng thẳng trước khi họ nghiện.

Vậy mà, những người nghiện mua sắm vẫn tiếp tục mua. Không ai ép bạn bấm “đặt hàng”. Không ai dí thẻ vào tay bạn. Và dù bạn có nhận ra điều đó hay không, thì chỉ có bạn mới là người thực hiện hành vi mua. Điều này nghe có vẻ mâu thuẫn — và chính mâu thuẫn đó là nền tảng của cái bẫy.

Điều duy nhất khiến cơn nghiện không biến mất là NỖI SỢ. Nỗi sợ được nuôi dưỡng bởi niềm tin rằng nếu ngừng mua sắm vô độ, bạn sẽ phải chịu đựng một giai đoạn dài dằng dặc của thiếu thốn, bứt rứt, trống rỗng và ham muốn không được thỏa mãn.

Bạn sợ rằng những buổi tối rảnh rỗi sẽ trở nên khó chịu nếu không có gì để mua. Sợ rằng sau một ngày làm việc căng thẳng, bạn sẽ không thể thư giãn. Sợ rằng bạn sẽ luôn cảm thấy thiếu thiếu, mất phương hướng, hoặc cuộc sống sẽ trở nên nhạt nhẽo. Sợ rằng nếu không mua sắm, bạn sẽ mất đi một phần con người mình.

Nhưng trên tất cả là nỗi sợ lớn nhất: “Đã nghiện thì không thể nào thoát.” Rằng bạn sẽ phải sống cả đời với thôi thúc đó, chỉ có thể kìm nén, chứ không bao giờ thực sự tự do.

Nếu bạn đã thử các cách thông thường — cố kiểm soát, cố giảm bớt, cố làm “người tiêu dùng thông minh” — và vẫn cảm thấy mệt mỏi, thì nỗi sợ đó không chỉ tồn tại, mà đã trở thành một niềm tin. Bạn tin rằng nghiện mua sắm là một phần cố định của bạn.

Nếu lúc này bạn đang lo lắng, hoặc cảm thấy “chưa phải lúc”, hãy hiểu rõ điều này: cảm giác bất an đó không giảm đi khi bạn mua sắm. Chính nghiện mua sắm đã tạo ra nó. Bạn không chủ động chọn rơi vào cái bẫy này, nhưng giống như mọi cái bẫy khác, nó được thiết kế để khiến bạn ở lại trong đó càng lâu càng tốt.

Hãy tự hỏi: lần đầu bạn mua một món đồ chỉ vì cảm giác, bạn có quyết định rằng mình sẽ tiếp tục làm điều đó cho đến hết đời không? Vậy khi nào bạn sẽ dừng? Ngày mai? Năm sau? Cái bẫy này không được thiết kế để bạn tự bước ra. Nó tồn tại nhờ việc luôn trì hoãn quyết định thoát ra.

Cảnh báo ngắn gọn như sau:

Mọi người nghiện đều muốn thoát, và mọi người nghiện đều có thể thoát một cách dễ dàng. Thứ duy nhất giữ họ lại là nỗi sợ. Nhưng bạn sẽ không loại bỏ được nỗi sợ đó cho đến khi bạn hiểu rõ nó. Trớ trêu thay, khi đọc tiếp, nỗi sợ của bạn có thể tạm thời tăng lên — và chính điều đó có thể khiến bạn muốn dừng lại.

Hãy làm rõ một điều: bạn không tự quyết định trở thành người nghiện mua sắm. Nhưng bạn sẽ không thoát khỏi nó nếu không đưa ra quyết định dứt khoát rằng mình muốn hiểu rõ sự thật. Bạn có thể thấy căng thẳng khi nghĩ đến việc “từ bỏ”, nhưng hãy nhớ: bạn không mất gì cả.

Nếu sau khi đọc xong cuốn sách này, bạn vẫn muốn tiếp tục mua sắm vô độ, không có gì ngăn bạn làm vậy. Bạn không cần phải cắt giảm hay ngừng mua trong lúc đọc. Cuốn sách này không yêu cầu bạn thay đổi hành vi — nó chỉ yêu cầu bạn hiểu.

Và đây là tin tốt: cảm giác khi thoát khỏi cái bẫy này giống như bước ra khỏi một nhà tù mà bạn không nhận ra mình đang ở trong đó. Đến cuối cuốn sách, đó cũng sẽ là cảm giác của bạn.

Cuối cùng…

Bất kỳ ai cũng có thể thấy rằng việc chấm dứt nghiện mua sắm là điều dễ dàng — kể cả bạn. Tất cả những gì bạn cần làm là đọc tiếp với một thái độ cởi mở. Bạn càng hiểu rõ bản chất của hành vi này, việc thoát ra càng trở nên hiển nhiên. Và đến cuối cùng, điều duy nhất khiến bạn bối rối sẽ là: tại sao mình lại gắn bó với nó lâu đến vậy.

Chỉ có hai lý do dẫn đến thất bại:

Không làm đúng theo hướng dẫn. Một số người sẽ khó chịu vì cuốn sách này không khuyến khích “mua ít lại”, không đưa ra mẹo hay giải pháp thay thế. Rất nhiều người đã thoát nghiện bằng những cách khác — nhưng đó là thành công bất chấp các cách đó, không phải nhờ chúng. Cái bẫy này có một ổ khóa, và trình tự mở khóa nằm trong cuốn sách này. Bỏ qua chương hoặc đọc ngắt quãng sẽ phá vỡ trình tự đó.

Không thực sự hiểu nội dung. Đừng xem bất cứ điều gì là hiển nhiên. Hãy nghi ngờ không chỉ những gì xã hội nói với bạn về mua sắm, tiêu dùng, “tự thưởng”, mà cả những niềm tin của chính bạn.

Nếu bạn nghĩ đó chỉ là một thói quen, hãy tự hỏi: tại sao những thói quen khác — thậm chí dễ chịu hơn — lại dễ bỏ, còn một “thói quen” khiến bạn kiệt quệ tinh thần thì lại khó đến vậy? Nếu bạn nghĩ mình thực sự thích mua sắm vô độ, hãy tự hỏi: vì sao những thú vui khác bạn có thể có hoặc không có đều được, còn với mua sắm thì lại cảm thấy thiếu thốn khi không có?

Cuốn sách này sẽ cho bạn thấy việc chấm dứt nghiện mua sắm thực sự đơn giản và nhẹ nhõm như thế nào. Một trong những chiến thắng lớn nhất của đời người là thoát khỏi một cái bẫy mà họ từng nghĩ là cần thiết. Thứ bạn sắp đạt được không phải là kiểm soát — mà là tự do.

Nhắc lại là: KHÔNG BỎ QUA CHƯƠNG