Vì sao bỏ cờ bạc lại khó đến vậy?

Hầu như ai nghiện cờ bạc cũng có cảm giác như bị một thế lực nào đó điều khiển. Ban đầu, mọi chuyện chỉ là: “Tôi sẽ dừng lại, nhưng không phải hôm nay.” Rồi dần dần, bạn bắt đầu tin rằng mình thiếu ý chí, hoặc tệ hơn, tin rằng cờ bạc là thứ không thể thiếu để tận hưởng cuộc sống. Nghiện cờ bạc giống như cố trèo ra khỏi một cái hố trơn trượt: mỗi lần gần chạm được ánh sáng, chỉ cần tâm trạng sa sút một chút, bạn lại trượt xuống đáy. Cuối cùng, bạn đặt cược trở lại, và sau đó là cảm giác chán ghét chính mình.

Hãy thử hỏi bất kỳ người nghiện cờ bạc nào, kể cả người không tin rằng cờ bạc gây hại cho não bộ hay tâm lý: “Bạn có khuyến khích con mình chơi cờ bạc không?” Câu trả lời gần như chắc chắn là: “Không bao giờ.”

Vấn đề thực sự cần được giải thích là: tại sao con người vẫn tiếp tục chơi cờ bạc ngay cả khi họ đã nhận thức được những tổn hại mà nó gây ra cho tài chính, tinh thần và cuộc sống? Một phần câu trả lời là vì có rất nhiều người khác cũng đang chơi, và điều đó khiến nó trông có vẻ bình thường. Nhưng trớ trêu thay, phần lớn trong số họ đều ước rằng mình chưa từng bắt đầu. Thế mà bạn vẫn không tin rằng họ thực sự không hạnh phúc. Bạn gán cờ bạc với sự tự do, với cơ hội, với “trò chơi”, và rồi tự nhốt mình trong cái bẫy đó.

Phần lớn thời gian, người nghiện sống trong trạng thái tuyệt vọng âm ỉ. Những kích thích liên tục của thắng–thua, hồi hộp–thất vọng, khiến bạn dần mê mẩn những con số và xác suất vô tri, trong khi cuộc sống thật với con người thật đang bị đẩy ra xa. Những cơn sóng dopamine lên xuống thất thường do cờ bạc tạo ra giống như một bản án do chính bạn ký: cáu gắt, lo âu, căng thẳng, mất ngủ, khó tập trung, và cảm giác bất an thường trực. Cờ bạc – thứ được cho là mang lại hứng khởi – cuối cùng chỉ để lại trống rỗng và cảm giác tội lỗi.

Trên thực tế, việc tìm hiểu thêm về mức độ gây nghiện và sức tàn phá của cờ bạc thường chỉ khiến người nghiện lo sợ và tuyệt vọng hơn. Thứ “giải trí” gì mà khi bạn làm thì bạn ước mình đừng làm, còn khi bạn không làm thì lại thèm khát dữ dội? Một người thông minh, lý trí trong nhiều mặt khác của cuộc sống, lại dành hàng giờ để tự hạ thấp bản thân, lo lắng về tiền bạc, dằn vặt sau mỗi lần thua, rồi tự hứa hẹn và thất hứa hết lần này đến lần khác. Và đổi lại cho tất cả những điều đó là gì? Không có gì cả.

Có thể lúc này bạn đang nghĩ: “Nghe có lý đấy, nhưng đã nghiện thì rất khó bỏ.” Nhưng tại sao nó lại khó đến vậy? Một số người cho rằng nguyên nhân là do các triệu chứng cai nghiện mạnh. Nhưng rồi bạn sẽ sớm nhận ra rằng, bản thân những cảm giác cai thực sự không đáng kể. Chúng không đủ mạnh để giải thích vì sao có người sống cả đời trong cờ bạc mà không bao giờ nhận ra mình đang nghiện.

Một số người cho rằng cờ bạc là một thú vui hợp pháp, một hình thức giải trí mà con người nên tận hưởng. Điều đó hoàn toàn sai. Nó gây nghiện không khác gì các hình thức nghiện khác. Hãy hỏi một người từng nói rằng họ “chỉ chơi cho vui”, “chỉ đánh nhỏ”, xem họ đã bao nhiêu lần vượt qua ranh giới của chính mình. Nếu họ thành thật, họ sẽ thừa nhận rằng ranh giới đó luôn bị phá vỡ.

Vấn đề cũng không nằm ở “sở thích”. Bạn có thể thích một món ăn, nhưng không cần phải ăn nó mỗi ngày. Bạn có thể thích một trò chơi, nhưng không cảm thấy bứt rứt nếu không được chơi. Bây giờ hãy thử nghĩ xem: những thứ gì trong cuộc sống mà khi không được làm thì khiến bạn cảm thấy khó chịu, trống rỗng, bồn chồn? Không được xem một bộ phim? Không được đi du lịch? Hay là không được chơi cờ bạc?

Người ta thường biện minh như sau:

“Cờ bạc giúp giải trí.” Vậy tại sao sau khi chơi xong, bạn lại cảm thấy mệt mỏi và trống rỗng?

“Nó giúp tôi xả stress.” Vậy nó có thực sự giải quyết được vấn đề gây stress không, hay chỉ khiến bạn tạm quên trong chốc lát, rồi quay lại với thêm lo lắng?

“Nó giúp tôi cảm thấy có hy vọng.” Hy vọng đó kéo dài được bao lâu, và cái giá phải trả là gì?

Nhiều người tin rằng cờ bạc giúp chống lại sự chán chường. Nhưng thực tế, chính nó làm bạn ngày càng dễ chán hơn. Bạn dần quen với cảm giác hồi hộp cực độ, đến mức những điều bình thường của cuộc sống trở nên nhạt nhẽo. Não bạn bị điều kiện hóa để chỉ phản ứng với rủi ro, với thắng–thua, với những kích thích mạnh, và rồi bạn cần chúng ngày càng nhiều hơn.

Có người nói rằng họ chơi vì bạn bè, vì ai xung quanh cũng chơi. Nếu vậy, hãy thử nghĩ xem bạn có sẵn sàng làm bất cứ điều ngu ngốc nào chỉ vì mọi người xung quanh cũng làm hay không.

Cuối cùng, rất nhiều người đi đến kết luận rằng cờ bạc chỉ là một thói quen. Đây không phải là một lời giải thích hợp lý, nhưng khi mọi lời giải thích khác đều bị bác bỏ, người ta bám lấy nó như phương án cuối cùng. Vấn đề là bạn đã bị nhồi vào đầu rằng cờ bạc là một thói quen, và thói quen thì khó bỏ.

Nhưng thói quen có thực sự khó bỏ không? Khi công việc thay đổi, lịch sinh hoạt của bạn cũng thay đổi. Bạn hình thành thói quen mới và bỏ thói quen cũ mà không cần vật lộn. Vậy tại sao một “thói quen” khiến bạn kiệt quệ về tiền bạc, lo lắng khi không chơi, và đầy tội lỗi sau khi chơi, lại khó bỏ đến vậy?

Câu trả lời rất đơn giản: cờ bạc không phải là thói quen. Nó là NGHIỆN. Đó là lý do vì sao bạn cảm thấy việc bỏ nó khó đến vậy. Người nghiện không hiểu rõ bản chất của nghiện, và tin rằng cờ bạc mang lại sự thư giãn, giải tỏa, hoặc điều gì đó có giá trị. Họ cũng tin rằng nếu bỏ, họ sẽ phải hy sinh một thứ quan trọng.

Chính những niềm tin sai lầm đó – chứ không phải bản thân cờ bạc – là thứ đang giữ bạn mắc kẹt.

Cái bẫy nham hiểm

Cờ bạc là một cái bẫy tinh vi và nguy hiểm, được tạo nên từ sự kết hợp giữa những phản xạ bản năng của con người và các hệ thống được thiết kế có chủ đích để khai thác chúng. Nhiều người trong chúng ta có thể đã từng được cảnh báo về hậu quả, nhưng vẫn khó tin rằng hoạt động này, ngay từ đầu, không mang lại bất kỳ lợi ích thực chất nào. Vậy điều gì đã khiến ta dính vào? Thường thì đó là những ván chơi “cho vui”, những lần thử vận may miễn phí, những lời mời gọi đơn giản đến mức một người chưa từng nghĩ đến cờ bạc cũng có thể bị cuốn vào chỉ sau vài phút. Đó chính là cách cái bẫy được giăng ra. Nếu ngay từ lần đầu, có một lời giải thích rõ ràng về bản chất thật của thứ ta sắp tham gia, có lẽ hồi chuông cảnh báo đã vang lên.

Nhưng hồi chuông đó đã không vang. Nếu lúc ấy đủ tỉnh táo, ta có thể đã nhận ra một sự thật khó chịu: rất nhiều người trưởng thành đang tự đẩy mình vào một vòng lặp nghiện ngập, nghiện một hoạt động bào mòn chính khả năng kiểm soát, phán đoán và sự an toàn mà họ tưởng rằng mình đang thể hiện. Sự tò mò đưa ta tới ngưỡng cửa của cơn nghiện. Ban đầu, ta chỉ đứng ngoài quan sát, thử vài lần nhỏ, vì vẫn còn một nỗi sợ mơ hồ rằng thứ này “có thể đi quá xa”. Nhưng chính cảm giác hồi hộp pha lẫn lo lắng đó lại làm ta tò mò hơn. Một lần đặt cược dẫn tới lần sau, và mỗi lần rút ra được một chút “nhẹ nhõm”, ta lại muốn thử thêm.

Khi quá trình này bắt đầu, ta đã chính thức mắc bẫy. Từ đó trở đi, phần lớn cuộc đời của người nghiện là cố gắng hiểu tại sao mình lại tiếp tục chơi, và thỉnh thoảng cố gắng thoát ra. Cái bẫy được thiết kế để ta chỉ nghĩ đến việc dừng lại khi có một “sự cố”: mất tiền nghiêm trọng, xung đột gia đình, thất nghiệp, hoặc một cú sốc tâm lý nào đó. Ngay khi dừng chơi, ta phải đối mặt với cảm giác trống rỗng và bồn chồn — thứ thường bị gọi nhầm là “triệu chứng cai nghiện”. Và cùng lúc đó, cái công cụ mà ta từng dựa vào để tạo cảm giác hứng khởi hay trốn tránh áp lực bỗng nhiên biến mất.

Quyết tâm bỏ cờ bạc vì thế trông rất mong manh. Sau vài ngày căng thẳng và khó chịu, ta bắt đầu tự thuyết phục rằng mình đã chọn sai thời điểm. Ta hứa sẽ dừng “khi cuộc sống bớt áp lực hơn”. Nhưng khi khoảng thời gian đó đến, lý do ban đầu để bỏ lại nhạt dần. Cái gọi là “thời điểm hoàn hảo” không bao giờ thực sự tồn tại. Ta bắt đầu tin rằng cuộc sống ngày càng nặng nề hơn: rời khỏi gia đình, gánh trách nhiệm công việc, tiền bạc, nợ nần, lập gia đình, nuôi con. Mọi thứ dường như dồn ép lại cùng lúc.

Ta thường nhầm lẫn giữa trách nhiệm và cảm giác căng thẳng. Cuộc sống của một người nghiện cờ bạc — cũng giống như bất kỳ dạng nghiện nào khác — tự động trở nên căng thẳng hơn, bởi cờ bạc không hề giúp giải tỏa hay thư giãn như nhiều người tưởng. Ngược lại, nó làm gia tăng lo âu, mệt mỏi và cảm giác bất an sau mỗi lần chơi, đặc biệt khi kết thúc bằng thua lỗ hoặc hối hận. Ngay cả những người từng thoát được — và hầu hết người nghiện đều đã thử nhiều lần — vẫn có thể sống ổn định trong một thời gian, rồi đột ngột bị kéo trở lại. Khi đã lạc vào mê cung của cờ bạc, tâm trí trở nên mơ hồ, phân tán, và phần còn lại của hành trình chỉ là cuộc vật lộn để tìm lối ra. Nhiều người đã ra được — chỉ để rồi một lúc nào đó, lại rơi trở lại chiếc bẫy quen thuộc ấy.

Thoạt nhìn, việc dừng chơi cờ bạc có vẻ đơn giản. Nhưng trước hết, ta cần hiểu rõ nguyên nhân thật sự khiến nó trở nên khó khăn. Không phải những lời cảnh báo, không phải những câu chuyện kinh hoàng về hậu quả. Nếu những thứ đó đủ hiệu quả, bạn đã không còn chơi nữa. Để trả lời câu hỏi này, cần nhìn thẳng vào hai yếu tố cốt lõi khiến con người tiếp tục chơi:

• Tác động tự nhiên của cơ chế phần thưởng trong não kết hợp với các hình thức cờ bạc hiện đại.
• Sự tẩy não từ xã hội.

Người nghiện cờ bạc không ngu ngốc hay thiếu lý trí. Họ biết mình đang đối mặt với rủi ro lớn, nên họ dành rất nhiều năng lượng để hợp lý hóa hành vi của mình: “chơi có trách nhiệm”, “chỉ để giải trí”, “biết điểm dừng”. Nhưng sâu bên trong, họ cũng biết một điều khác: họ chưa từng cần cờ bạc trước khi rơi vào cái bẫy này. Nhiều người còn nhớ rất rõ những lần đầu tiên — cảm giác vừa lạ lẫm, vừa hồi hộp, đôi khi còn khó chịu. Sau đó, họ dần dấn sâu hơn: tìm hiểu luật chơi, chiến thuật, nền tảng, và từng bước hình thành sự lệ thuộc.

Điều khiến nhiều người bối rối là: những người không nghiện — như những người chưa từng chơi, những người lớn tuổi, hoặc những người sống trong môi trường không khuyến khích cờ bạc — vẫn sống hoàn toàn bình thường. Họ không cảm thấy thiếu thốn, không cảm thấy mình đang bỏ lỡ điều gì. Khi phân tích kỹ hai yếu tố trên trong các phần tiếp theo, bản chất của chiếc bẫy mà bạn đã rơi vào sẽ dần trở nên rõ ràng.