Phương pháp ý chí

Các sách, hội nhóm hay diễn đàn bàn về việc dừng cờ bạc thường mở đầu bằng cách nhấn mạnh mức độ khó khăn của quá trình này, mô tả nó như một cuộc chiến gian khổ kéo dài. Thực tế thì ngược lại: việc dừng cờ bạc là một việc rất đơn giản.

Tất cả những gì cần làm để dừng cờ bạc là không chơi nữa. Không ai ép bạn đặt cược (ngoại trừ chính bạn), và không giống như thức ăn hay nước uống, cờ bạc không cần thiết cho sự sống. Vậy tại sao việc dừng lại lại có vẻ khó đến thế? Không phải vì bản thân hành vi khó dừng, mà vì người nghiện tự làm nó trở nên khó khăn bằng cách tiếp cận sai lầm: dùng ý chí, hoặc bất kỳ phương pháp nào khiến họ tin rằng mình đang hy sinh một thứ gì đó có giá trị.

Không ai quyết định trở thành con nghiện. Ban đầu, ta chỉ thử chơi vài ván, vài lần, và vì phần lớn thời gian là thua hoặc nhạt nhẽo, ta tự thuyết phục mình rằng mình hoàn toàn kiểm soát được, có thể dừng bất cứ lúc nào. Những lần đầu chỉ diễn ra khi “rảnh rỗi”, “cho vui”, hoặc trong những dịp đặc biệt. Nhưng một cách âm thầm, tần suất chơi tăng dần. Cờ bạc không còn là một lựa chọn ngẫu nhiên mà trở thành một thói quen đều đặn, gắn với tâm trạng, căng thẳng, hay sự buồn chán. Nó len lỏi vào đời sống và chiếm chỗ như một phần “bình thường”.

Cùng lúc đó, ta hình thành một niềm tin sai lầm: rằng mình có quyền hưởng cái gọi là kích thích, hồi hộp, hay “xả stress” mà cờ bạc mang lại. Ta không còn nhận ra rằng những ván cược quen thuộc, cùng kiểu trò chơi, cùng nhịp thắng–thua ấy, từ lâu đã không còn mang lại cảm giác gì mới mẻ. Để tìm lại cảm giác ban đầu, ta phải tăng mức cược, tăng tần suất, hoặc tìm những hình thức rủi ro hơn. Và rồi đến lúc nhận ra rằng cờ bạc không hề giúp giải tỏa căng thẳng, không cải thiện cuộc sống, mà chỉ làm mọi thứ tệ hơn. Dù vậy, người nghiện vẫn tin rằng mình không thể đối diện với đời sống thường ngày nếu thiếu nó.

Thông thường phải mất rất lâu người ta mới nhận ra mình đã nghiện, bởi một ảo tưởng cốt lõi: người nghiện chơi vì họ thích, chứ không phải vì họ cần. Khi cờ bạc không còn “thích” nữa — điều tất yếu khi phải liên tục leo thang để có chút kích thích — ta lại tự nhủ rằng mình có thể dừng bất cứ lúc nào. Đây là cái bẫy của sự tự tin giả: “Tôi không còn thích chơi nữa, nên tôi có thể dừng khi nào cũng được.” Vấn đề là bạn không bao giờ thật sự muốn dừng.

Ý định dừng lại thường xuất hiện khá sớm: khi tiền bạc bắt đầu biến mất nhanh hơn dự tính, khi nợ nần lộ diện, hoặc khi những mối quan hệ xung quanh bắt đầu rạn nứt. Một lý do phổ biến khác là những dấu hiệu kiệt quệ tinh thần, mất ngủ, lo âu kéo dài.

Dù động cơ ban đầu là gì, người nghiện thường chỉ hành động khi rơi vào một tình huống căng thẳng rõ rệt. Ngay khi họ cố dừng lại, con tiểu quỷ bên trong bắt đầu kêu gào. Nó không đòi tiền, nó đòi sự giải tỏa. Não bộ quen với việc dùng cờ bạc để chấm dứt cảm giác thiếu hụt, nên nó thúc ép tìm lại “liều” quen thuộc. Khi không chơi được, sự giằng xé nội tâm trở nên dữ dội hơn, đặc biệt nếu xung quanh có người khác và họ buộc phải kiềm chế.

Nếu người nghiện tìm hiểu thêm, đọc nghiên cứu hay nghe chia sẻ từ những người cùng cảnh ngộ, một cuộc kéo co tinh thần nổ ra. Một bên là mong muốn dừng lại, bên kia là cảm giác trống rỗng và thiếu thốn. Cách “xả stress” quen thuộc biến mất, và họ phải chịu một cú sốc ba tầng: căng thẳng đời sống, cơn thèm, và cảm giác mất mát. Kết cục thường là thỏa hiệp: “Mình sẽ giảm bớt thôi”, “Chắc mình chọn sai thời điểm”, hoặc “Để khi nào cuộc sống đỡ áp lực hơn đã”. Trớ trêu là khi áp lực tạm lắng, động lực dừng lại cũng biến mất, và quyết định tiếp tục bị hoãn cho đến đợt khủng hoảng kế tiếp.

Sự thật là không bao giờ có thời điểm thích hợp để dừng cờ bạc, bởi cuộc sống luôn có áp lực. Ta rời gia đình, tự lập, gánh trách nhiệm, rồi thêm trách nhiệm nữa. Nhưng đời sống của người nghiện không hề bớt căng thẳng theo thời gian, vì chính cờ bạc mới là nguồn gốc của phần lớn căng thẳng đó. Càng chìm sâu, sự đau khổ càng tăng, và ảo tưởng rằng mình “cần” cờ bạc để sống sót càng bám rễ.

Niềm tin rằng cuộc sống ngày càng áp lực và cờ bạc giúp xoa dịu áp lực ấy chỉ là một dạng tẩy não. Sau nhiều lần thất bại, người nghiện thường tự ru ngủ bằng hy vọng rằng một ngày nào đó họ sẽ tỉnh dậy và tự nhiên không còn muốn chơi nữa. Niềm tin này được nuôi dưỡng bởi những câu chuyện truyền miệng kiểu: “Đến lúc tôi sợ thật sự, tôi tự khắc bỏ được.” Khi nhìn kỹ, bạn sẽ thấy những câu chuyện đó không hề đơn giản. Thường thì người đó đã chuẩn bị từ trước, và “biến cố” chỉ là cái cớ cuối cùng. Không có phép màu tự phát nào xảy ra nếu bạn không làm cho nó xảy ra.

Hãy xem vì sao phương pháp ý chí khiến việc thoát nghiện trở nên khó khăn. Trong phần lớn thời gian, người nghiện tự lừa mình bằng câu: “Mai mình sẽ dừng.” Đến một lúc nào đó, một mối lo về tiền bạc, một cơn hoảng loạn, hay một khoảnh khắc tỉnh táo khiến họ cân nhắc lại. Khi cân đo một cách trung thực, kết luận luôn giống nhau, lặp đi lặp lại: “ĐỪNG CHƠI NỮA.” Nhưng dù biết rõ điều đó, họ vẫn tin rằng mình đang từ bỏ một “niềm vui” hay một “cứu cánh”.

Nếu bạn liệt kê lợi ích của việc dừng cờ bạc và so với cái gọi là lợi ích của cờ bạc, kết quả luôn nghiêng hoàn toàn về phía dừng lại. Người nghiện biết điều này, nhưng ảo tưởng về sự hy sinh khiến họ trượt ngã. Một ảo tưởng mạnh mẽ rằng cờ bạc đã giúp họ vượt qua những giai đoạn khó khăn, dù thực tế nó chỉ tạo ra những giai đoạn khó khăn mới. Sự tẩy não từ xã hội (“chơi cho vui”, “biết điểm dừng”) kết hợp với sự tẩy não từ chính cơn nghiện, và thêm vào đó là niềm tin rằng “bỏ cờ bạc khó lắm”, tạo thành một vòng khép kín.

Người nghiện nghe vô số câu chuyện về những người đã bỏ được nhưng vẫn thèm khát dai dẳng, hoặc những người đã “sạch” nhiều năm rồi tái nghiện chỉ vì “một lần thôi”. Họ có thể biết, hoặc chính họ đã trải qua, những giai đoạn suy sụp, tự hủy hoại, mất sạch niềm vui — nhưng vẫn không dứt ra được.

Vì thế, thay vì bắt đầu với cảm giác nhẹ nhõm rằng mình đã thoát khỏi một gánh nặng, họ bắt đầu với tâm thế u ám, như thể chuẩn bị leo một ngọn núi không đỉnh. Họ tin rằng một khi con tiểu quỷ kéo ngược lại, họ sẽ phải sống với nó suốt đời. Nhiều người còn “xin lỗi trước” những người xung quanh, báo rằng mình sẽ cáu kỉnh, khó chịu trong thời gian tới. Phần lớn những nỗ lực như vậy thất bại trước khi thật sự bắt đầu.

Giả sử người nghiện không chơi trong vài ngày. Hệ thần kinh bắt đầu phục hồi, cảm giác bình thường dần quay lại. Những lý do ban đầu để dừng lại mờ dần, giống như việc bạn lái xe chậm lại sau khi thấy tai nạn rồi lại tăng tốc khi đã đi qua. Ở phía bên kia, con tiểu quỷ vẫn chưa có “liều” của nó. Không có đau đớn thể xác rõ ràng; chỉ là một cảm giác thiếu hụt mơ hồ. Con tiểu quỷ gọi con đại quỷ của sự tẩy não, và người vừa mới liệt kê hàng loạt lý do để dừng lại bỗng tuyệt vọng tìm cớ để quay lại.

Những suy nghĩ quen thuộc xuất hiện:

• “Cuộc đời ngắn lắm, mai chết thì sao.”
• “Mình chọn sai thời điểm.”
• “Đợi xong giai đoạn căng thẳng này đã.”
• “Không chơi thì không tập trung nổi.”
• “Mình nghiện nặng quá rồi, không quay đầu được.”
• “Ai cũng cần một thứ để giải tỏa.”

Cuối cùng, người nghiện đầu hàng. Khi quay lại chơi, họ cảm thấy nhẹ nhõm vì cơn thiếu hụt chấm dứt, nhưng đồng thời ghê tởm chính mình. Thực chất, đây không phải là thất bại của ý chí. Đó chỉ là một quyết định hợp lý dựa trên thông tin sai lệch: niềm tin rằng cơn thiếu hụt cần được giải quyết ngay, và cờ bạc là cách duy nhất để làm điều đó.

“Khỏe mạnh hay giàu có thì có ích gì nếu ta phải sống trong phiền muộn?”

Lập luận này nghe có vẻ hợp lý. Rõ ràng, một cuộc sống ngắn ngủi nhưng thú vị dường như tốt hơn một cuộc sống dài lê thê trong khổ sở. Tuy nhiên, điều đó chỉ đúng nếu sự “thú vị” ấy là có thật. Với người không dính vào cờ bạc, cuộc sống không hề kém vui; trái lại, nó nhẹ nhõm và ổn định hơn rất nhiều. Sự khổ sở mà người nghiện cờ bạc đang trải qua không phải do cái gọi là “vật vã” theo nghĩa thể xác — dù ban đầu nó có liên quan — mà chủ yếu đến từ cuộc giằng co tinh thần: sự nghi ngờ, bất an và cảm giác không chắc chắn. Ngay từ đầu, người nghiện đã tin rằng mình đang phải “hy sinh” một thứ gì đó, và chính niềm tin đó tạo ra cảm giác thiếu hụt. Thiếu hụt ấy là một dạng căng thẳng.

Một trong những khoảnh khắc căng thẳng nhất là khi bộ não thì thầm: “Chơi một ván thôi.” Khi người đó đã quyết định dừng lại, họ không cho phép mình làm điều đó, và sự bức bối lập tức tăng lên. Ngòi nổ lại được châm. Một yếu tố khác khiến việc dừng cờ bạc trở nên khó khăn là trạng thái chờ đợi. Nếu mục tiêu của bạn là vượt qua một kỳ thi, khoảnh khắc bạn vượt qua nó, mục tiêu đã hoàn tất. Nhưng với phương pháp ý chí, câu chuyện nội tâm lại là: “Chỉ cần không đánh đủ lâu, thì sự thôi thúc cuối cùng sẽ biến mất.” Điều này thể hiện rất rõ trong các cộng đồng trực tuyến, nơi người nghiện nói về số ngày, số tuần “giữ được”.

Như đã nói, nỗi đau ở đây hoàn toàn mang tính tinh thần. Không có cơn đau thể xác rõ rệt, nhưng tác động của nó thì rất mạnh. Người nghiện bị bao trùm bởi cảm giác khổ sở, bất an, nghi ngờ và sợ hãi.

• “Cơn thèm này còn kéo dài bao lâu?”
• “Liệu tôi có còn cảm thấy vui vẻ trở lại không?”
• “Liệu tôi có còn muốn thức dậy mỗi sáng không?”
• “Liệu tôi có đối mặt nổi với những áp lực sắp tới mà không cần cờ bạc không?”

Trong khi chờ đợi mọi thứ “khá hơn”, người nghiện lại càng gán thêm giá trị cho cờ bạc, như thể đó là thứ duy nhất có thể cứu họ. Thực tế là có một điều đang diễn ra: nếu một người có thể không đặt cược trong vài tuần, cảm giác thèm khát sẽ dần suy yếu. Nhưng sự thiếu hụt dopamine khi dừng cờ bạc nhẹ đến mức họ hầu như không nhận ra. Đến lúc này, nhiều người tin rằng mình đã “cai xong” và quyết định thử “đánh một chút” để chứng minh điều đó. Kết quả là họ trượt trở lại con dốc cũ. Ngay sau khi có một cú đặt cược, một tiếng nói nhỏ lại xuất hiện: “Thêm ván nữa.” Tưởng như đã thoát, rồi lại quay về đúng điểm xuất phát.

Khi còn nhỏ, bạn từng say mê những trò chơi đơn giản, và các đường mòn thần kinh đã hình thành từ đó. Khi lớn lên, bạn không còn bị chúng hấp dẫn nữa, không phải vì bạn phải kiềm chế, mà vì bạn có những thứ khác tốt hơn và vì chúng đã mất đi sự kỳ diệu ban đầu. Phương pháp ý chí giống như việc cấm một đứa trẻ chơi, còn cách tiếp cận dựa trên nhận thức là cho nó thấy rằng trò đó chẳng có giá trị gì. Cách nào bền vững hơn thì rất rõ.

Người nghiện cờ bạc hiếm khi quay lại ngay lập tức. Họ thường nghĩ: “Tôi không muốn nghiện nữa,” và cho phép mình một khoảng “an toàn” — vài giờ, vài ngày, thậm chí vài tuần. Sau đó, người đã từng nghiện có thể tự nhủ: “Giờ mình hết nghiện rồi, đánh một lần cũng chẳng sao.” Và họ lại rơi vào đúng cái bẫy ban đầu.

Những người dừng cờ bạc bằng ý chí thường thấy quá trình này dài lê thê và nặng nề vì vấn đề cốt lõi — sự tẩy não — chưa hề được gỡ bỏ. Khi sự lệ thuộc sinh lý đã biến mất, họ vẫn sống trong khổ sở tinh thần. Một số ít cuối cùng cũng chấp nhận rằng cuộc sống vẫn tiếp diễn mà không cần cờ bạc, nhưng thất bại thì nhiều hơn thành công. Phần tẩy não còn sót lại khiến họ tin rằng cờ bạc “nâng tâm trạng” của họ lên dù chỉ một chút. Điều này giải thích vì sao nhiều người đã dừng trong thời gian dài vẫn tái nghiện sau đó.

Nhiều người từng nghiện thỉnh thoảng “tự thưởng” cho mình một lần chơi, hoặc dùng nó để chứng minh khả năng kiểm soát của bản thân. Quả thật, trong khoảnh khắc đó, họ cảm thấy mình kiểm soát được. Nhưng ngay khi hiệu ứng dopamine hạ xuống, tiếng gọi “thêm ván nữa” lại xuất hiện. Nếu họ tiếp tục, họ vẫn tin rằng mọi thứ ổn, không có gì quá đà, không cần tăng mức cược hay tìm cảm giác mới. Họ tự nhủ: “Ổn mà. Sau dịp này, sau sự kiện này, mình sẽ dừng.” Họ không nhận ra rằng những con dốc trong não mình vừa được bôi trơn thêm.

Và lúc đó thì đã muộn. Cái bẫy mà họ tưởng đã thoát lại khép chặt thêm một lần nữa.

Sự thật là chẳng có gì để “tận hưởng” ở đây. Chưa bao giờ có. Nếu cờ bạc thực sự mang lại khoái cảm, thì chẳng ai cần ngồi lì hàng giờ, ngày này qua ngày khác, trong trạng thái căng thẳng và trống rỗng. Người nghiện tự thuyết phục rằng họ thích cảm giác đó chỉ vì họ không chấp nhận nổi một sự thật khó chịu hơn: họ đã bị mắc kẹt vào một cơ chế tạo thiếu hụt rồi tạm thời xoa dịu chính sự thiếu hụt ấy. Phần lớn sức hút của cờ bạc nằm ở tầng vô thức. Nếu người nghiện thực sự ý thức được nó không mang lại lợi ích gì, không giải tỏa căng thẳng, và chỉ âm thầm lấy đi tiền bạc, thời gian và sự bình ổn tinh thần, thì ảo tưởng về “kích thích” sẽ sụp đổ ngay lập tức.

Khi cố phớt lờ mặt trái của vấn đề, người nghiện vô tình hạ thấp giá trị bản thân, cảm thấy mình yếu đuối và ngu ngốc. Điều này rất khó chấp nhận. Nếu quan sát kỹ một người đang đánh bạc, bạn sẽ thấy họ chỉ “thoải mái” khi hoàn toàn không ý thức về hành vi của mình. Ngay khi ý thức quay lại, cảm giác khó chịu và xấu hổ lập tức xuất hiện. Cờ bạc nuôi dưỡng một “con quỷ nhỏ” trong não, và “con quỷ lớn” của sự tẩy não bảo vệ nó. Khi cả hai bị gỡ bỏ, nhu cầu tự biến mất. Không cần ép buộc, không cần chịu đựng — đơn giản là không còn lý do gì để tiếp tục nữa.