Sự tẩy não

Đây là lý do thứ hai khiến con người bắt đầu và tiếp tục sử dụng ma túy. Để hiểu rõ điều này, cần nhìn thẳng vào tác động của kích thích siêu thường. Não bộ con người không được tiến hóa để đối phó với những chất có khả năng tạo ra phần thưởng hóa học vượt xa mọi trải nghiệm tự nhiên. Những gì từng đòi hỏi thời gian, nỗ lực, tương tác xã hội và điều kiện sống cụ thể, giờ đây được nén lại thành một tác động nhanh, mạnh và dễ lặp lại.

Trong quá khứ, xã hội từng sử dụng nhiều lời cảnh báo sai lầm và thô bạo: dọa dẫm, quy kết đạo đức, phóng đại hậu quả. Phần lớn những điều đó đã bị bác bỏ, và đúng như vậy. Nhưng trong quá trình loại bỏ những điều sai, chúng ta cũng vô tình bỏ qua những điều đúng. Ngay từ rất sớm, tiềm thức của con người đã bị bão hòa bởi những thông điệp ngầm: rằng có những chất có thể giúp ta thư giãn, tập trung, tự tin, sáng tạo, kết nối, hoặc “chịu đựng cuộc sống” tốt hơn. Những thông điệp này không cần phải được nói thẳng; chúng được lặp lại qua câu chuyện, phim ảnh, âm nhạc, lời kể của người khác, và cả những khoảnh khắc chứng kiến ai đó “ổn hơn” sau khi dùng.

Cốt lõi của sự tẩy não này là một niềm tin rất đơn giản: có một thứ gì đó quý giá nằm trong chất gây nghiện. Rằng vào những thời điểm nhất định, đó là điều ta khao khát nhất, điều giúp ta vượt qua, điều làm cuộc sống “chịu được”. Ý thức có thể phản bác, nhưng tiềm thức thì ghi nhận. Và chính tiềm thức mới là nơi điều khiển hành vi lặp lại.

Lý giải khoa học

Song song với những thông điệp ngầm đó, cũng tồn tại một làn sóng thông tin mang tính đe dọa: những danh sách hậu quả, những câu chuyện sụp đổ, những thống kê y học. Chúng có vẻ hợp lý, nhưng lại hiếm khi khiến người nghiện dừng lại. Không phải vì chúng sai, mà vì nỗi sợ không thể phá vỡ một niềm tin đã ăn sâu. Nếu sợ hãi đủ mạnh, con người đã không bắt đầu sử dụng ngay từ đầu.

Trớ trêu thay, nguồn lực mạnh nhất duy trì vòng lặp nghiện lại nằm ở chính người nghiện. Họ không yếu đuối, cũng không thiếu thông minh. Để duy trì một cơn nghiện trong khi vẫn học tập, làm việc, quan hệ xã hội, cần rất nhiều khả năng thích nghi. Bi kịch nằm ở chỗ họ quay toàn bộ sự sắc bén đó vào việc tự kết tội bản thân. Họ coi mình là kẻ thất bại, là gánh nặng, là người “có vấn đề”, trong khi nếu không mang theo sự lệ thuộc này, họ có thể là những con người hoàn toàn khác.

Vấn đề sử dụng ý chí

Những người cố thoát khỏi ma túy bằng cách gồng ý chí thường nhanh chóng rơi vào một vòng lặp khác: kiềm chế – căng thẳng – sụp đổ – tự trách. Việc không kiểm soát được đã khó; việc vì thế mà ghét bỏ chính mình còn tàn phá hơn. Đây không phải là một thói quen vặt, mà là một cơ chế nhận thức bị bóp méo.

Khi một người thích chơi một môn thể thao hay theo đuổi một sở thích, họ không tranh cãi nội tâm rằng “phải dừng lại”. Nhưng với ma túy, người nghiện lại tin rằng có điều gì đó cần phải được biện minh. Chính sự biện minh đó là dấu hiệu của sự tẩy não.

Tiếp xúc lặp đi lặp lại với kích thích siêu thường làm thay đổi cách não bộ đánh giá phần thưởng. Vì vậy, vấn đề không nằm ở “ý chí yếu”, mà ở việc ý chí bị đặt vào một cuộc chiến không cần thiết. Những khái niệm như “dùng nhẹ”, “dùng có kiểm soát”, “chỉ trong hoàn cảnh đặc biệt” đều là sản phẩm của cùng một cơ chế: giữ cho niềm tin cốt lõi không bị đụng chạm.

Người nghiện thường sống trong nỗi sợ mơ hồ về một cảm giác trống rỗng nếu dừng lại. Họ tin rằng khi không còn “bơm” phần thưởng hóa học đó, cuộc sống sẽ trở nên nhạt nhẽo, bất an. Việc không gọi tên được nỗi sợ này không khiến nó biến mất; nó chỉ hoạt động âm thầm hơn.

Sự thụ động

Rào cản lớn nhất đối với việc thoát nghiện không phải là chất, mà là sự thụ động trong tư duy. Cách con người được nuôi dạy để nghe theo, tin theo, và dựa vào những khuôn mẫu có sẵn, kết hợp với sự tẩy não do chính cơn nghiện tạo ra, rồi được củng cố bởi môi trường xung quanh, đã xây nên một bức tường dày đặc.

Ngôn ngữ phản ánh điều này rất rõ. Cụm từ “từ bỏ” hàm ý rằng người ta đang hy sinh một thứ quý giá. Nhưng thực tế không có sự mất mát nào ở đây. Không phải từ bỏ, mà là thoát khỏi. Thoát khỏi một cơ chế đã liên tục lấy đi năng lượng, sự an yên và quyền tự chủ, rồi trả lại cho người nghiện một phần nhỏ cảm giác bình thường mà người không nghiện vốn luôn có.

Nhiều người bắt đầu sử dụng chỉ vì thấy người khác cũng làm vậy. Họ sợ mình bỏ lỡ điều gì đó. Mỗi lần sử dụng thêm, họ lại được trấn an rằng “chắc hẳn phải có cái gì trong đó”, nếu không thì tại sao nhiều người như vậy lại dính vào. Ngay cả khi đã dừng một thời gian, chỉ cần nghe nhắc đến, nhìn thấy, hoặc cảm thấy mình “an toàn”, họ lại tự cho phép một lần. Và chính cảm giác an toàn đó mở cửa cho vòng lặp quay trở lại.

Sự tẩy não này không đứng yên. Công nghệ, thị trường và sự tinh vi trong cách phân phối chỉ làm nó mạnh hơn. Nhưng điều quan trọng là: người không sử dụng không hề bị thiệt thòi. Người đang lệ thuộc mới là người đang trả giá bằng sức khỏe, sinh lực, tiền bạc, sự an yên, tự tin, lòng tự trọng, và trên hết là tự do.

Đổi lại, họ nhận được gì? Không phải niềm vui, không phải sự nâng đỡ, mà chỉ là ảo tưởng tạm thời rằng mình đang tìm lại cảm giác bình thường.

Cơn “đau” cai nghiện

Người nghiện thường tin rằng họ sử dụng để thư giãn, để chịu đựng căng thẳng, hoặc để “hoạt động tốt hơn”. Thực tế, họ sử dụng để làm dịu cảm giác thiếu thốn do lần sử dụng trước đó tạo ra. Tiềm thức đã học cách gắn chất đó với sự giải tỏa, và mỗi lần lặp lại, mối liên kết này càng được củng cố.

Quá trình này diễn ra chậm và kín đáo. Phần lớn người trẻ không nhận ra mình đã lệ thuộc cho đến khi thử dừng lại. Và ngay cả lúc đó, nhiều người vẫn phủ nhận, bởi họ không hiểu rằng điều họ đang đối mặt không phải là một cơn đau dữ dội, mà là một niềm tin sai đang đòi được thỏa mãn.

Người nghiện có xu hướng tìm đến chất trong những thời điểm buồn chán, căng thẳng, cần tập trung, hoặc khi các trạng thái này chồng lên nhau. Những điều này sẽ được phân tích kỹ hơn trong các chương tiếp theo, khi chúng ta tiếp tục tháo gỡ từng lớp của sự tẩy não này.