Sức khỏe

Người nghiện ma túy hiếm khi nhìn thẳng vào vấn đề sức khỏe, đặc biệt khi còn trẻ, còn sức, hoặc còn cảm giác “chưa thấy gì nghiêm trọng”. Nhiều người tự trấn an rằng mình chấp nhận rủi ro. Thực ra, đó không phải là sự can đảm, mà là một cơ chế né tránh. Bởi nếu nhìn thẳng, “lợi ích” của việc sử dụng sẽ sụp đổ ngay lập tức.

Hãy thử một giả định đơn giản. Nếu mỗi lần bạn sử dụng, có một hệ thống cảnh báo rõ ràng nói rằng: “Cho đến lúc này bạn vẫn an toàn, nhưng chỉ cần tiếp tục thêm một lần nữa, hệ thần kinh của bạn sẽ bị tổn hại không thể đảo ngược”, bạn có tiếp tục không? Nếu còn phân vân, hãy đặt mình vào tình huống phải lựa chọn ngay lập tức giữa việc dừng lại hoặc chấp nhận một rủi ro chắc chắn. Không cần suy nghĩ dài dòng, câu trả lời đã quá rõ.

Vấn đề là người nghiện không thể cho phép mình suy nghĩ theo cách đó. Bởi ngay khi làm vậy, thứ được gọi là “khoái cảm” sẽ biến mất. Do đó, người nghiện buộc phải không nghĩ tới sức khỏe. Thật nghịch lý: chỉ những người không còn sử dụng mới có thể bình tĩnh đọc và hiểu những phân tích về tác hại của ma túy. Người đang nghiện thì không.

Trong đời sống thường ngày, chúng ta tránh những rủi ro cực nhỏ. Chúng ta không băng qua đường khi xe lao tới, dù xác suất tai nạn có thể rất thấp. Chúng ta tránh những phương tiện có dấu hiệu trục trặc dù khả năng sự cố chỉ là một phần rất nhỏ. Thế nhưng với ma túy, người nghiện lại chấp nhận một rủi ro gần như chắc chắn đối với sức khỏe thể chất và tinh thần của chính mình. Và đổi lại là gì? Không có gì cả.

Đây là sức mạnh của sự tẩy não. Ma túy không xuất hiện như một mối đe dọa lộ liễu, mà như một “giải pháp tạm thời”, một lối thoát, một thứ giúp chịu đựng cuộc sống. Chính lớp vỏ này khiến người nghiện không ý thức được mình đang đánh đổi điều gì. Không ai chủ động đồng ý với một sự hủy hoại chắc chắn; họ chỉ không nhận ra rằng mình đã bị đặt vào cuộc đánh đổi đó từ lâu.

Một hiểu lầm phổ biến khác liên quan đến trầm cảm, cáu kỉnh hay trống rỗng. Nhiều người trẻ cho rằng mình không gặp vấn đề này, nên nghĩ rằng ma túy “chưa ảnh hưởng gì”. Nhưng cần làm rõ: căng thẳng hay trầm uất không phải là nguyên nhân, mà là triệu chứng. Ở giai đoạn đầu, cơ thể vẫn còn khả năng tự bù trừ bằng các cơ chế sinh hóa. Sự mất cân bằng được che giấu, không phải vì nó không tồn tại, mà vì cơ thể còn đủ nguồn lực để gánh.

Khi thời gian trôi qua, hoặc khi cuộc sống tạo thêm áp lực, những nguồn lực đó cạn dần. Lúc này, hệ thần kinh bắt đầu tự bảo vệ bằng cách giảm độ nhạy, thay đổi phản ứng, và kéo theo hàng loạt biến đổi tâm lý. Người nghiện không “bỗng nhiên yếu đi”; họ đang phản ứng trước một quá trình tích lũy mà chính việc sử dụng đã tạo ra. Càng tiếp tục, họ càng bị mắc kẹt sâu hơn trong vòng lặp đó.

Hãy hình dung bạn mua một phương tiện mới để di chuyển suốt đời, rồi để nó phơi mưa nắng, không bảo dưỡng, không sửa chữa. Sớm hay muộn, nó cũng không còn hoạt động được. Với một món đồ, đó là vấn đề tiền bạc. Nhưng cơ thể bạn không thể thay thế. Nó là phương tiện duy nhất để bạn tồn tại, cảm nhận và sống. Ai cũng nói sức khỏe là tài sản lớn nhất, nhưng chỉ khi mất đi, điều đó mới trở nên hiển nhiên.

Ma túy không “giết bạn ngay lập tức”, nên sự hủy hoại diễn ra âm thầm. Chính sự âm thầm đó khiến người nghiện tiếp tục. Họ không thấy một thảm họa tức thì, nên cho rằng mọi thứ vẫn ổn. Nhưng sự thật là quá trình “rỉ sét” đã bắt đầu từ lâu.

Điều quan trọng cần hiểu là: ma túy không mang lại lợi ích gì. Không phải “ít thì có lợi, nhiều thì có hại”. Không phải “giúp thư giãn”, “giúp chịu đựng”, hay “giúp cân bằng”. Những cảm giác nhẹ nhõm thoáng qua chỉ là sự chấm dứt tạm thời của trạng thái khó chịu do chính việc sử dụng trước đó gây ra. Người không nghiện không cần đến sự “nhẹ nhõm” này, vì họ không có trạng thái khó chịu đó ngay từ đầu.

Hãy tự hỏi một câu đơn giản: nếu bạn biết chắc rằng lần sử dụng tiếp theo sẽ làm bạn ngày càng xa rời những người bạn quan tâm, ngày càng tê liệt cảm xúc, và ngày càng phụ thuộc hơn, bạn có còn gọi đó là “lợi ích” không? Phần lớn những người đã rơi vào hoàn cảnh đó đều từng tin rằng chuyện ấy sẽ không xảy ra với mình.

Điều tồi tệ nhất không nằm ở hậu quả y khoa cụ thể, mà ở khoảnh khắc nhận ra rằng mình đã tự duy trì nguyên nhân của nỗi khổ đó trong suốt thời gian dài. Chính nhận thức này khiến nhiều người quay mặt đi, bởi đối diện với nó đồng nghĩa với việc phải nhìn thấy sự thật.

Việc sử dụng ma túy vận hành như một phản ứng dây chuyền. Mỗi lần lặp lại, hệ thần kinh củng cố thêm con đường quen thuộc. Không cần quyết định có ý thức, bộ não đã “biết” phải đi theo lối nào. Cảm giác thôi thúc không phải là bằng chứng của nhu cầu thật sự, mà là dấu hiệu của một hệ thống đã bị điều kiện hóa. Càng lặp lại, sự thôi thúc càng mạnh, không phải vì lợi ích tăng lên, mà vì sự mất cân bằng ngày càng lớn.

Nhiều người tưởng rằng đây là một cuộc giằng co: một bên là “biết hại”, bên kia là “cảm thấy cần”. Nhưng thực chất, cả hai bên đều là nỗi sợ. Không phải sợ tác hại, mà là sợ trạng thái trống rỗng tạm thời khi không còn sử dụng. Sự “dễ chịu” được ca ngợi không phải là niềm vui, mà là sự chấm dứt của một cảm giác khó chịu do chính cơn nghiện tạo ra.

Người không nghiện không phải chịu đựng trạng thái đó. Và ma túy không làm giảm nỗi bất an ấy. Nó là nguyên nhân của nỗi bất an. Khi điều này được nhìn thấy rõ ràng, vấn đề sức khỏe không còn là một lời đe dọa xa xôi, mà trở thành một hệ quả logic của một sai lầm nhận thức kéo dài.

Những người không nghiện ma túy không phải chịu đựng trạng thái hoảng loạn khi không có chất kích thích như người nghiện. Và ma túy không hề làm dịu trạng thái đó; chính nó là nguyên nhân tạo ra cảm giác thiếu thốn và bứt rứt ấy. Nỗi sợ về hậu quả không giúp người nghiện thoát ra. Họ coi việc gánh chịu hậu quả như một trò may rủi: trúng thì “ổn”, trượt thì “tự chịu”. Nếu đã biết rủi ro và cho rằng mình chấp nhận được, họ nghĩ rằng điều đó chẳng liên quan gì đến ai khác.

Hãy xem một vài lập luận biện minh quen thuộc.

“Đằng nào ai rồi cũng già, sức khỏe cũng suy giảm thôi.”

Điều đó đúng, nhưng không liên quan. Vấn đề ở đây không phải là sự suy giảm tự nhiên, mà là sự lệ thuộc. Dù lập luận trên có đúng đến đâu, nó cũng không phải là lý do hợp lý để tự duy trì một cơ chế khiến bạn mất tự do ngay trong hiện tại.

“Chất lượng cuộc sống quan trọng hơn việc chỉ tồn tại.”

Đúng. Nhưng điều này có ngụ ý rằng chất lượng cuộc sống của người nghiện ma túy cao hơn người không nghiện hay không? Một đời sống xoay quanh việc thỏa mãn cơn thèm, kèm theo cảm giác bất lực và tự khinh miệt lặp đi lặp lại, khó có thể gọi là “chất lượng”.

“Tôi độc thân, không ràng buộc gì, vậy thì sao?”

Ngay cả như vậy, liệu đó có phải là lý do hợp lý để can thiệp vào các cơ chế kiểm soát xung động của chính mình? Khi hệ tưởng thưởng bị kích thích quá mức, nó dần mất khả năng xử lý những căng thẳng bình thường của cuộc sống. Những niềm vui giản dị trở nên nhạt nhẽo; cảm giác sống bị thu hẹp. Ma túy thay thế khả năng tự điều chỉnh tự nhiên, giống như dùng đường tinh luyện để thay cho bữa ăn thực sự. Không ít nghiên cứu y học đã liên hệ nhiều rối loạn tâm lý với những thay đổi sinh lý kéo dài. Nhưng rất ít người sẵn sàng thừa nhận sự mất kiểm soát của mình. Người ta chỉ tìm đến gốc rễ khi vấn đề đã trở nên không thể phớt lờ.

Mục tiêu ở đây không phải là “sống chung” hay “kiểm soát”, mà là chấm dứt sự lệ thuộc. Khi sự lệ thuộc biến mất, không cần đến những chất thay thế để “cảm thấy ổn”. Người không nghiện không cần thứ đó, cũng như người no không cần đồ ăn vặt đầy hương liệu. Điều này không phải lý tưởng hóa; nó là một quy luật đơn giản. Khi bạn tự gây áp lực lên hệ thần kinh, cảm giác căng thẳng lan tỏa sang các mặt khác của cuộc sống. Nhiều người vì thế tìm thêm các chất khác để bù đắp, và vòng lặp mở rộng. Điều gây tổn hại nhất không phải là một hậu quả cụ thể, mà là sự thu hẹp dần khả năng cảm nhận cuộc sống.

Một ảo tưởng khác là cho rằng tác hại của ma túy đã bị phóng đại. Thực tế thường ngược lại. Rất nhiều hệ quả không được ghi nhận trực tiếp vì chúng biểu hiện gián tiếp: trong các mối quan hệ rạn nứt, trong sự suy giảm động lực, trong việc mất khả năng tận hưởng những điều bình thường. Những hệ quả này khó thống kê, nhưng người trong cuộc thì cảm nhận rõ.

Sự tẩy não còn tạo ra một kiểu suy nghĩ đặc biệt: “Cho đến giờ mình vẫn ổn”. Giống như người rơi từ một tòa nhà cao, đi qua nửa chặng đường và tự nhủ rằng chưa sao cả. Việc “chưa thấy vấn đề” không nói lên điều gì về kết cục của một chuỗi hành vi lặp lại. Mỗi lần lặp, con đường thần kinh quen thuộc được củng cố. Vấn đề không phải là lần nào sẽ xảy ra biến cố, mà là bạn đang duy trì một tiến trình mà bạn không kiểm soát thời điểm kết thúc.

9.1 Bóng đen

Người nghiện thường không tin rằng chính ma túy tạo ra cảm giác bất an, đặc biệt là vào những thời điểm căng thẳng trong đời sống. Họ cho rằng đó là do hoàn cảnh, do công việc, do con người. Nhưng những người không nghiện không trải nghiệm trạng thái bất an đó theo cách này. Sự khác biệt nằm ở cơ chế đã bị điều kiện hóa.

Một trong những lợi ích rõ ràng khi chấm dứt sự lệ thuộc là sự biến mất của những “bóng đen” âm thầm trong tâm trí. Người nghiện nào cũng hiểu, ở một mức nào đó, rằng mình đang tự lừa dối. Phần lớn thời gian, điều đó diễn ra tự động, nhưng cảm giác bất an luôn tồn tại bên dưới. Khi vòng lặp chấm dứt, người ta nhận ra mình đã thoát khỏi một sự tiêu hao vô lý: tiêu hao thời gian, năng lượng, và sự tự trọng.

Các chương trước đã phân tích những lợi ích của việc không còn lệ thuộc. Để giữ sự công bằng và rõ ràng, chương tiếp theo sẽ xem xét điều còn lại: thực chất, người nghiện nhận được gì từ việc tiếp tục nghiện.