Tiền bạc

Cần nhắc lại một điểm cốt lõi: điều khiến việc thoát nghiện trở nên khó khăn không phải là chất gây nghiện, mà là hệ thống niềm tin sai đã được duy trì quanh nó. Càng tháo gỡ được nhiều niềm tin đó trước khi kết luận, việc chấm dứt lệ thuộc càng trở nên hiển nhiên. Tiền bạc là một trong những niềm tin bị bóp méo rõ ràng nhất.

Thỉnh thoảng, khi nói chuyện với những người nghiện “đã an vị” — những người tin rằng họ đủ khả năng chi trả, không bận tâm tới sức khỏe và không để ý tới ánh nhìn xã hội — bạn sẽ thấy một phản ứng rất quen thuộc. Khi nhắc đến tiền, ánh mắt họ sáng lên. Nếu bị chất vấn về hậu quả hay danh tiếng, họ cảm thấy bị dồn ép; nhưng khi nói đến chi phí, họ lập tức có câu trả lời sẵn: “Tôi chịu được”, “Chỉ từng ấy mỗi tuần”, “Đáng giá”, “Đó là thú vui duy nhất”.

Điều đáng chú ý là phần lớn những người này chưa bao giờ nhìn chi phí đó như một khoản chi trọn đời. Họ biết mỗi lần bỏ tiền ra là khó chịu. Đôi khi họ cộng dồn theo tuần và thấy không thoải mái. Rất hiếm khi họ tính theo năm, và khi làm vậy thì giật mình. Còn khi kéo đường thẳng đó ra cả đời, suy nghĩ thường dừng lại. Không phải vì con số nhỏ, mà vì nó quá lớn để đối diện.

Ở đây xuất hiện một nghịch lý. Cùng một người có thể mặc cả từng khoản nhỏ trong sinh hoạt, so sánh giá, tìm ưu đãi, nhưng lại thản nhiên đổ một lượng tiền khổng lồ vào chính thứ duy trì sự lệ thuộc của mình. Lý do không phải vì họ coi đó là một quyết định kinh tế hợp lý, mà vì họ không hề ra quyết định. Họ đang vận hành bằng một nhận thức đã bị làm sai lệch.

Trong mọi lựa chọn khác của cuộc sống, con người thường cân nhắc lợi – hại và đi đến một kết luận, dù đúng hay sai, vẫn là kết quả của suy luận. Nhưng với nghiện, nếu đặt toàn bộ “được – mất” lên bàn một cách trung thực, kết luận luôn áp đảo theo một hướng: không có lợi ích thực nào. Để tiếp tục sử dụng, người nghiện buộc phải né tránh phép so sánh đó. Họ tự trấn an, tự hợp lý hóa, tự coi nhẹ con số. Không phải vì con số không quan trọng, mà vì nhìn thẳng vào nó sẽ làm sụp đổ toàn bộ câu chuyện họ đang kể với chính mình.

Hãy nhìn sự việc dưới dạng một chuỗi phản ứng. Việc sử dụng không tồn tại riêng lẻ; nó kéo theo nhu cầu tiếp theo, và nhu cầu đó kéo dài cho đến khi chuỗi bị cắt đứt. Nếu chuỗi không bị cắt, chi phí sẽ không dừng lại. Khi đó, “một lần nữa” không phải là một khoản chi nhỏ, mà là cánh cửa mở lại cho toàn bộ chuỗi chi tiêu về sau.

Nhiều người thấy cách nhìn này “quá kịch tính”. Thực ra, nó chỉ là phép cộng thẳng. Nếu bạn chưa bao giờ sử dụng, toàn bộ số tiền đó đã không tồn tại như một khoản phải trả. Việc quay lại lần đầu tiên chính là điểm khởi động cho toàn bộ chi phí kéo theo. Không có gì mang tính biểu tượng ở đây; chỉ có quan hệ nhân – quả đơn giản.

Điều thú vị là khi con người nhận được một khoản tiền bất ngờ tương đương với tổng chi phí đó, phản ứng cảm xúc lại hoàn toàn khác. Họ vui mừng, nhẹ nhõm, coi đó là một bước tiến lớn. Sự khác biệt duy nhất nằm ở cách bộ não gán nhãn: một bên được coi là “phần thưởng”, bên kia được che giấu dưới cái tên “thói quen chấp nhận được”.

Khi bạn thấy rõ điều này, tiền bạc không còn là lý do để sợ hãi hay để tự trách. Nó chỉ là một bằng chứng nữa cho thấy nghiện không được duy trì bởi giá trị thật, mà bởi nhận thức bị bóp méo. Khi nhận thức đó được sửa lại, câu hỏi “có đáng không?” tự mất ý nghĩa. Không phải vì bạn chấp nhận trả giá, mà vì bạn thấy rõ chẳng có thứ gì để mua ở đây cả.