Việc dứt khỏi sử dụng mạng xã hội vô thức có khó hơn với tôi không?

Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc một người thấy quá trình dứt khỏi sử dụng mạng xã hội vô thức là “dễ” hay “khó”. Mỗi người có tính cách, công việc, hoàn cảnh sống và thời điểm khác nhau. Một số môi trường sống hoặc nghề nghiệp có vẻ như khiến việc này khó hơn. Tuy nhiên, nếu lớp tẩy não được gỡ bỏ, thì những khác biệt đó không còn mang tính quyết định nữa. Hãy xem xét vài trường hợp điển hình.

Đôi khi, việc dứt khỏi lướt feed vô thức lại tỏ ra khó khăn đối với những người làm trong các ngành đòi hỏi trí tuệ cao hoặc hiểu rõ cơ chế vận hành của công nghệ. Người ta thường nghĩ rằng vì họ “biết rõ tác hại”, họ sẽ dừng dễ hơn. Thực tế, nhận thức đó chỉ cung cấp lý do mạnh hơn để dừng, chứ không khiến việc dừng trở nên dễ dàng hơn. Nguyên nhân là:

1. Việc liên tục ý thức về tác hại tâm lý và nhận thức tạo ra nỗi lo nền, và lo lắng là một trong những trạng thái khiến cơn đói dopamine trở nên khó chịu hơn.
2. Công việc trí óc thường căng thẳng kéo dài, trong khi sử dụng mạng xã hội vô thức trước đây đã bị gán nhầm là “cách xả stress nhanh”.
3. Họ còn tự tạo thêm áp lực vì cảm giác mình “phải kiểm soát được”, từ đó sinh ra tội lỗi khi cảm thấy thiếu hụt — và cảm giác thiếu hụt lại nuôi nghiện.

Sau một ngày làm việc mệt mỏi, khi căng thẳng tự nhiên giảm xuống (do nghỉ ngơi, ngắt nhiệm vụ, hay đơn giản là do cơ thể không thể căng mãi), khoảnh khắc đó thường trùng với lúc lướt feed. Từ đó, sự giải tỏa được gán nhầm cho mạng xã hội. Khi dừng lại và trải qua cảm giác trống rỗng, mạng xã hội đột nhiên được thổi phồng thành thứ “rất cần thiết”. Đây là một dạng nghiện hình thành do liên tưởng sai, và nó xảy ra trong bất kỳ hoàn cảnh nào mà người ta buộc phải kiêng một hành vi trong thời gian dài.

Theo cách dùng ý chí, người ta cảm thấy khốn khổ vì “thiếu” và không cho phép mình tận hưởng sự mệt mỏi dễ chịu và giấc ngủ tự nhiên vốn vẫn xảy ra. Cảm giác phải từ bỏ ngày càng lớn. Nhưng khi lớp tẩy não được gỡ bỏ, khi bạn không còn than vãn vì “thiếu feed”, thì sự nghỉ ngơi và giấc ngủ vẫn diễn ra bình thường, ngay cả khi não bộ đang điều chỉnh lại các chất dẫn truyền như dopamine, serotonin hay norepinephrine.

Một hoàn cảnh khác dễ dẫn đến tái nghiện là chán chường kéo dài, đặc biệt khi đi kèm áp lực tinh thần. Sinh viên, cha mẹ đơn thân, hoặc những người làm công việc vừa căng thẳng vừa đơn điệu là những ví dụ điển hình. Nếu dùng ý chí, người ta sẽ ngồi trong khoảng trống đó và liên tục nghĩ về thứ mình “đã mất”. Sự than vãn nội tâm này không những không giúp ích gì mà còn làm trầm cảm nặng thêm.

Một lần nữa, vấn đề không nằm ở hoàn cảnh, mà nằm ở tâm thế. Đừng lo khi bạn liên tục được nhắc rằng mình đã dừng lướt feed. Không có gì tệ đang xảy ra. Trái lại, hãy nhận ra rằng mỗi khoảnh khắc như vậy là một bằng chứng sống động cho việc bạn đang loại bỏ một cơ chế lôi kéo tàn hại khỏi đời mình.

Với một tâm thế đúng, những cảm giác khó chịu này sẽ trở thành những khoảnh khắc thú vị. Bất kỳ ai — không phân biệt tuổi tác, giới tính, trí thông minh hay nghề nghiệp — đều có thể thấy việc dứt khỏi sử dụng mạng xã hội vô thức là nhẹ nhàng và thậm chí dễ chịu, miễn là họ không bỏ sót bất kỳ mắt xích lập luận nào.

Những lý do chính dẫn đến thất bại

Có hai nguyên nhân chủ yếu.

Nguyên nhân thứ nhất là kích thích bên ngoài: quảng cáo, thông báo, feed gợi ý, hoặc cảm giác ghen tị thoáng qua khi thấy người khác có vẻ “bận rộn, thú vị, kết nối”. Chủ đề này đã được phân tích trước đó. Hãy dùng chính khoảnh khắc ấy để tự nhắc rằng không hề tồn tại chuyện “lướt một chút cho đỡ thèm”. Thay vì cảm thấy bị cám dỗ, hãy nhận ra sự thật đơn giản: bạn vừa thoát khỏi một hình thức nô lệ tinh thần. Những người còn bị lôi kéo mới là những người đáng thương hại — vì họ vẫn tin rằng feed mang lại điều gì đó có giá trị.

Nguyên nhân thứ hai là một ngày tồi tệ. Hãy làm rõ điều này ngay từ đầu: dù có nghiện hay không, bạn vẫn sẽ có ngày tốt, ngày xấu. Cuộc sống vốn dao động; không ai chỉ sống toàn những ngày “ổn”. Vấn đề của phương pháp ý chí là khi có một ngày tệ, người ta lập tức tiếc nuối thói quen cũ và tự thuyết phục rằng lướt feed sẽ làm mọi thứ dễ chịu hơn — và chính sự tiếc nuối đó làm ngày tệ trở nên tệ hơn.

Người không bị lôi kéo bởi mạng xã hội thực chất đối phó với căng thẳng tốt hơn, cả về tinh thần lẫn nhận thức. Nếu bạn có một ngày không suôn sẻ trong giai đoạn này, chỉ cần chấp nhận nó. Những ngày tồi tệ đã tồn tại khi bạn còn nghiện — nếu không, bạn đã chẳng bao giờ muốn dừng. Thay vì tiếc nuối, hãy nhìn thẳng vào sự thật: “Hôm nay không tốt, nhưng lướt feed cũng không làm nó biến mất. Ít nhất thì tôi đã thoát khỏi vòng lặp lôi kéo này.”

Khi còn nghiện, bạn buộc phải làm ngơ trước mọi mặt tiêu cực. Không ai tự nhận mình đang rối loạn nhận thức; họ chỉ nói “mình hơi mệt”, “đầu óc không tập trung”. Và khi gặp rắc rối — điều vốn không thể tránh trong cuộc sống — ý nghĩ lướt feed thoáng qua có khiến bạn vui lên không? Dĩ nhiên là không. Trớ trêu thay, khi bạn dừng lại, mọi khó khăn sau đó lại bị đổ lỗi cho việc “không dùng mạng xã hội nữa”.

Khi công việc căng thẳng, bạn sẽ nghĩ: “Những lúc thế này mà được lướt chút thì tốt biết mấy.” Nghe có vẻ hợp lý, nhưng hãy nhìn thẳng: mạng xã hội không giải quyết vấn đề. Nó chỉ trì hoãn cảm giác khó chịu bằng một liều kích thích ngắn hạn, rồi để bạn mệt mỏi hơn. Bạn đang tự trừng phạt mình bằng cách tiếc nuối một chỗ dựa ảo — trong khi bạn biết rõ rằng quay lại chỉ khiến mọi thứ tệ hơn. Bạn đã đưa ra quyết định đúng. Vậy tại sao lại tự trừng phạt mình bằng cách nghi ngờ nó?

Hãy nhớ: giữ một tâm thế rõ ràng và tích cực không phải là “động viên bản thân”. Đó là nhìn đúng bản chất của sự việc, mọi lúc.