Các khía cạnh của sự tẩy não

“Con đại quỷ” của nghiện game không xuất hiện một cách tự nhiên. Nó được nuôi lớn dần bởi nhiều lớp khác nhau: áp lực xã hội, hình ảnh trên truyền thông, lời rủ rê của bạn bè, cộng đồng người chơi, và đặc biệt là những độc thoại nội tâm của chính người nghiện. Nếu chỉ cố chống lại bằng ý chí mà không tháo gỡ các ảo tưởng xoay quanh game, người nghiện sẽ sớm rơi vào thất vọng, rồi quay lại vòng lặp cũ. Muốn thoát ra, cần phải tước bỏ giá trị tưởng tượng mà bạn đã gán cho game, và nhìn thẳng vào cái giá thực sự mà bạn đang trả.

Một điểm then chốt là mối liên hệ giữa sự tẩy não và nỗi sợ. Nỗi sợ về “cơn đau cai” trong tương lai chính là cơn đau cai. Sự lo lắng khi nghĩ đến việc không chơi game mới là thứ gây khó chịu, chứ không phải việc không chơi tự nó. Hãy nhớ lại các triệu chứng mà người nghiện thường gọi là “withdrawal”: bồn chồn, bứt rứt, khó tập trung, mất ngủ, đầu óc mờ mịt. Bây giờ, hãy so sánh với những tình huống khác trong đời sống: phỏng vấn, thuyết trình, chờ kết quả quan trọng, gặp người khiến bạn căng thẳng. Những cảm giác đó đều là sản phẩm của lo âu và sợ hãi, không phải thiếu hụt sinh lý.

Nếu đây là một dạng nghiện thuần túy về thể chất, tại sao ham muốn vẫn ám ảnh người ta sau nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng không chơi? Rõ ràng, thứ trói buộc bạn không nằm ở cơ thể, mà nằm ở hệ thống niềm tin đã được điều kiện hóa trong tâm trí.

Căng thẳng

Không chỉ những biến cố lớn, mà cả những căng thẳng rất nhỏ cũng đủ đẩy người nghiện game vào “vùng không an toàn”. Áp lực công việc, giao tiếp xã hội, những cuộc gọi khó chịu, trách nhiệm gia đình, tiếng ồn, sự đòi hỏi liên tục của người khác — tất cả đều làm tăng cảm giác khó chịu nền. Khi trở về nhà, người nghiện dễ nảy sinh suy nghĩ quen thuộc: “Chơi một chút cho đỡ mệt”.

Chính cảm giác thiếu thốn do vòng lặp game tạo ra, cộng với các yếu tố bất ổn này, bào mòn tinh thần và làm cơn nghiện trầm trọng hơn. Khi mở game, sự khó chịu tạm thời giảm xuống, và người nghiện cảm thấy “dễ chịu hơn”. Cảm giác này là thật, nhưng nó chỉ là sự chấm dứt tạm thời của căng thẳng do chính game tạo ra. Về dài hạn, người nghiện trở nên căng thẳng hơn người không nghiện, dù họ tin rằng game giúp mình “xả stress”.

Ví dụ sau không nhằm gây sốc, mà để làm rõ bản chất phá hoại của game đối với hệ thần kinh. Hãy tưởng tượng một người không còn cảm thấy hứng thú với bất kỳ hoạt động nào khác ngoài game. Một mối quan hệ, một sở thích, hay một trải nghiệm thật đều phải cạnh tranh và thua cuộc trước màn hình. Người đó nhận ra điều này, nhưng vẫn tiếp tục chơi cho đến khi những kết nối thật bị bào mòn hoàn toàn. Những câu chuyện như vậy không hiếm; đó không phải là do game “xấu”, mà do ảo tưởng rằng game đang mang lại điều ngược lại với những gì nó thực sự gây ra.

Bạn đã bao giờ hoảng hốt khi mạng chập chờn, server lag, hoặc game bảo trì chưa? Người không nghiện không trải qua cảm giác đó. Chính game đã tạo ra phản xạ căng thẳng này. Dần dần, hệ thần kinh bị bào mòn, các đường mòn nhận thức gắn với game trở nên ngày càng vững chắc, và người nghiện bắt đầu tin rằng mình không thể thư giãn, không thể bình ổn nếu thiếu game.

Game không làm bạn bớt căng thẳng. Nó đang từng bước phá vỡ sự bình ổn vốn có. Một trong những điều đầu tiên trở lại khi vòng lặp nghiện chấm dứt không phải là “niềm vui mới”, mà là trạng thái bình thường mà trước đó bạn đã đánh mất.

Chán

Nhiều người nhận ra rằng mỗi khi rảnh rỗi, tay họ gần như tự động mở game, không cần suy nghĩ. Người nghiện thường tin rằng game giúp xua tan sự buồn chán. Đây là một ngụy biện tinh vi, bởi buồn chán chủ yếu xuất hiện khi bạn đã nghiện và đang bị thiếu game, hoặc khi bạn đang cố gắng giảm hay kiểm soát việc chơi.

Thực tế là như sau: khi đã quen với sức hút siêu thường của các hệ thống game và sau đó cố dừng lại, bạn sẽ cảm thấy trống trải. Nếu tâm trí được bận rộn bởi một hoạt động không gây căng thẳng, cảm giác này có thể biến mất trong thời gian dài. Nhưng khi không có gì để phân tán, bạn lại quay về với game để “nuôi” vòng lặp đó. Khi bạn chưa có ý định dừng hay giảm, hành vi mở game diễn ra hoàn toàn tự động, đến mức nếu cố nhớ lại mình đã chơi bao nhiêu lần trong tuần, bạn chỉ nhớ được vài lần gần nhất.

Sự thật là game làm gia tăng cảm giác chán. Sau một phiên chơi dài, người nghiện thường uể oải, trì trệ, thiếu năng lượng. Thay vì tham gia các hoạt động sống động, họ nằm dài, lướt qua lại, và tìm cách làm dịu sự bứt rứt nền. Não bộ đã bị lập trình để diễn giải game là “thú vị”, còn mọi thứ khác là nhạt nhẽo. Đây không phải bản chất của con người, mà là kết quả của điều kiện hóa nhận thức.

Cũng giống như căng thẳng, người nghiện được dạy tin rằng game giúp “giết thời gian” và “giải trí”. Nhưng nếu bạn phân biệt giữa hoạt động mang giá trị tự thân và hệ thống chỉ tồn tại để giữ bạn ở lại, bạn sẽ thấy sự khác biệt rõ ràng. Một hoạt động có mục đích bên ngoài chính nó không để lại cảm giác trống rỗng kéo dài. Game gây nghiện thì có.

Gỡ bỏ sự tẩy não này là điều thiết yếu, bởi phần lớn người nghiện tìm đến game mỗi khi chán. Khi ảo tưởng sụp đổ, ham muốn tự nó cũng sụp theo. Không cần kiểm soát, không cần giảm dần, không cần quản lý thời gian. Những khái niệm đó chỉ tồn tại khi người ta còn tin rằng game đang cho họ một thứ gì đó có giá trị.

Tập trung

Chơi game không giúp bạn tập trung hơn — vì khi cần tập trung, phản xạ tự nhiên của con người là tránh xa những thứ gây xao nhãng. Thế nhưng người nghiện game lại làm điều ngược lại: mỗi khi cần dồn trí óc cho một công việc khó, họ vô thức mở máy, “vào game một lát” để xoa dịu cảm giác bứt rứt, rồi quay lại với việc đang làm. Mọi thứ diễn ra nhanh đến mức họ thậm chí không ý thức rõ rằng mình vừa chơi game. Nhưng hậu quả thì tích lũy dần theo năm tháng.

Sau nhiều năm sống trong các vòng lặp kích thích – phần thưởng của game, não bộ quen với nhịp độ phản hồi nhanh, phần thưởng dày đặc, và cảm giác “luôn có việc để làm”. Kết quả là khả năng ghi nhớ, lập kế hoạch dài hạn, và kiểm soát các hành vi bốc đồng suy giảm. Những khoảng trống nhận thức — vốn là điều bình thường khi con người suy nghĩ sâu — trở nên khó chịu đến mức không chịu nổi.

Bạn cũng bị thôi thúc phải tìm kiếm sự mới lạ trong game: bản đồ mới, nhân vật mới, mùa giải mới, cơ chế mới. Những thứ quen thuộc không còn tạo ra cảm giác “đủ” nữa. Vì vậy, bạn lang thang từ game này sang game khác, từ mode này sang mode khác, vượt qua những ranh giới trước đây từng nghĩ là “mình sẽ không chơi kiểu đó”. Và rồi, sau khi tắt máy, cảm giác còn lại thường là mệt mỏi và trống rỗng, chứ không phải sự tập trung cao hơn.

Khả năng tập trung bị ảnh hưởng không phải vì bạn “thiếu game”, mà vì não đã quen với các cú kích thích quá lớn và quá thường xuyên. Những hoạt động đòi hỏi sự chú ý liên tục nhưng phần thưởng đến chậm — đọc, suy nghĩ, học tập, làm việc sâu — trở nên khó chịu. Không phải vì chúng kém thú vị, mà vì hệ thần kinh đã bị điều kiện hóa để đòi hỏi nhịp độ hoàn toàn khác.

Nhiều người thất bại khi cố ép bản thân “bỏ game” bằng ý chí chính vì điểm này. Họ chịu được cảm giác bứt rứt, cáu kỉnh, nhưng khi cần tập trung cho một nhiệm vụ khó mà không còn “lối thoát quen thuộc”, họ bắt đầu nghi ngờ quyết định của mình. Họ kết luận sai rằng: “Chắc là do mình không chơi game nên mới không tập trung nổi.”

Nhưng sự mất tập trung đó không phải vì bạn thiếu game. Nó là rào cản tinh thần điển hình của nghiện hành vi. Khi gặp rào cản, người nghiện làm điều gì? Họ quay về hành vi quen thuộc — mở game, chơi một chút — dù hành vi đó không giải quyết vấn đề gì. Sau đó, họ quay lại làm việc, giống hệt như người không nghiện vẫn làm, chỉ khác ở chỗ họ vừa củng cố thêm vòng lặp nghiện của mình.

Khi còn nghiện, bạn hiếm khi quy trách nhiệm cho nguyên nhân thật sự. Bạn không nghĩ mình đang bị suy giảm khả năng tập trung — chỉ là “hôm nay não không vào form”. Khoảnh khắc bạn dừng chơi game, mọi khó khăn đều bị đổ lỗi cho việc dừng lại. Khi gặp một trở ngại tinh thần, thay vì vượt qua nó, bạn bắt đầu tự nhủ: “Chơi một ván thôi cho đầu óc tỉnh ra.” Và thế là bạn bắt đầu nghi ngờ chính quyết định thoát khỏi vòng lặp đó.

Nếu bạn tin rằng game giúp bạn tập trung, thì chỉ riêng nỗi lo mất đi nó cũng đủ khiến bạn mất tập trung. Chính sự nghi ngờ — chứ không phải một thiếu hụt sinh lý nào — mới là vấn đề. Hãy nhớ điều này: chỉ người nghiện game mới phải “vật lộn” với sự mất tập trung kiểu đó. Người không chơi game không hề có một “khoảng trống bí ẩn” nào cần được lấp bằng game để làm việc bình thường.

Thư giãn

Hầu hết người nghiện đều tin rằng game giúp họ thư giãn. Không hề. Việc bật máy trong trạng thái bồn chồn, chọn game, chọn mode, rồi bị cuốn vào các nhịp kích thích liên tục rõ ràng không phải là thư giãn.

Sau một ngày dài mệt mỏi, người không nghiện sẽ ăn uống, nghỉ ngơi, để cơ thể và tâm trí lắng xuống. Người nghiện thì không. Họ còn một cơn đói khác đang âm ỉ: cơn đói của vòng lặp kích thích. Họ coi game là phần thưởng xứng đáng sau một ngày làm việc. Nhưng thực chất, đó chỉ là cảm giác khó chịu do chính nghiện tạo ra đang đòi được xoa dịu.

Sự thật là: người nghiện game không bao giờ thực sự thư giãn. Và nếu vòng lặp tiếp tục, cảm giác đó ngày càng tệ hơn. Nhiều người từng mô tả rằng họ tưởng bên trong mình có “một phần lười biếng” hay “một bản chất trốn tránh”. Sau này họ mới nhận ra: vấn đề không nằm ở con người họ, mà ở hệ thống hành vi đã được huấn luyện để luôn tìm đến game mỗi khi có một khoảng trống hay căng thẳng nhỏ.

Bạn có thể thấy điều này rất rõ khi nghe những lời biện minh quen thuộc: “Tôi cần game để xả stress.” Nhưng hãy quan sát hành vi thực tế. Có những người bỏ bê gia đình, cáu gắt với con cái, chỉ để có thêm vài giờ chơi game buổi tối. Có những người từ chối các mối quan hệ, các hoạt động xã hội, không phải vì họ thích ở một mình, mà vì game luôn sẵn, ít rủi ro, không cần nỗ lực, và luôn hứa hẹn một phần thưởng nhanh chóng.

Nếu game thực sự giúp thư giãn, tại sao người nghiện lại bồn chồn, cáu kỉnh, và khó chịu khi không được chơi một hai ngày? Tại sao họ gọi đó là “xả stress”, trong khi chính việc thiếu nó lại là nguồn stress lớn nhất của họ? Người không chơi game không hề phải chịu đựng trạng thái đó. Họ không cần “nạp liều” để cảm thấy bình thường.

Game vận hành giống như một cái bẫy: ban đầu bạn tưởng mình đang nghỉ ngơi, nhưng thực chất bạn đang duy trì chính thứ khiến mình không thể nghỉ ngơi thật sự. Cảm giác “thư giãn” chỉ là khoảnh khắc khó chịu tạm thời biến mất khi vòng lặp được thỏa mãn. Và mỗi lần như vậy, hệ thống lại được củng cố thêm.

Khi bạn hiểu rõ điều này, một điều trở nên hiển nhiên: game không lấy đi khả năng thư giãn của bạn khi bạn dừng lại. Chính game đã lấy đi khả năng đó từ trước.

Năng lượng

Hầu hết người nghiện game đều nhận ra tác động của tính mới lạ liên tục, các mùa giải, sự kiện, phần thưởng leo thang lên hệ thống động lực của mình. Nhưng rất ít người nhận ra rằng game cũng âm thầm bào mòn mức năng lượng sống hằng ngày của họ.

Một khía cạnh tinh vi của cạm bẫy game nằm ở chỗ những tác động đó diễn ra rất chậm, cả về tinh thần lẫn thể chất, đến mức người chơi không ý thức được và dần coi trạng thái uể oải là “bình thường”. Cơ chế này giống hệt thói quen sinh hoạt kém lành mạnh. Nhìn vào một người kiệt sức triền miên, bạn có thể tự hỏi làm sao họ lại để mình rơi vào tình trạng đó. Nhưng hãy tưởng tượng điều ấy xảy ra chỉ sau một đêm: tối hôm trước bạn còn tỉnh táo, nhẹ nhõm, sáng hôm sau thức dậy với cảm giác nặng nề, lờ đờ, không muốn mở mắt. Bạn sẽ hoảng sợ và nghĩ rằng mình vừa mắc một căn bệnh nghiêm trọng. Thực tế là trạng thái đó được tích lũy qua nhiều năm.

Game cũng vậy. Nếu bạn có thể chuyển nhanh từ trạng thái hiện tại sang cảm giác sau vài tuần hoàn toàn không chơi, sự so sánh trực tiếp đó đã đủ để thuyết phục bạn. Hãy tự hỏi: bạn có thực sự cảm thấy nhiều năng lượng hơn nhờ chơi game không, hay bạn chỉ quen với việc sống ở một mức năng lượng thấp hơn trước đây? Khi vòng lặp bị dừng lại, điều trở nên rõ ràng không phải là “thiếu game”, mà là mức năng lượng tự nhiên đã bị che khuất bấy lâu.

Tình trạng mệt mỏi thường bị đổ lỗi cho tuổi tác, công việc, hoặc “thời nay ai cũng thế”. Việc bạn bè, đồng nghiệp đều sống trong trạng thái kiệt sức tương tự khiến điều đó càng được bình thường hóa. Từ đó hình thành một niềm tin sai: năng lượng là đặc quyền của tuổi trẻ, còn uể oải là điều tất yếu khi trưởng thành. Đây cũng là một phần của quá trình điều kiện hóa nhận thức. Khi game chiếm các khoảng trống tinh thần, người chơi dần quên mất thế nào là nghỉ ngơi thực sự, ăn uống điều độ, hay vận động tự nhiên.

Một thời gian ngắn sau khi ngừng chơi, cảm giác lờ đờ và uể oải thường giảm rõ rệt. Lý do rất đơn giản: khi còn nghiện, bạn liên tục tiêu hao năng lượng để duy trì vòng lặp kích thích – phần thưởng, giống như rút tiền đều đặn từ một tài khoản mà không hề nạp lại. Đồng thời, bạn làm rối loạn hệ thống điều khiển cảm xúc và động lực của mình, khiến trạng thái “bình thường” ngày càng phụ thuộc vào việc được chơi.

Sự khác biệt ở đây không nằm ở việc “chịu đựng” cho qua. Nếu bạn cố bỏ game bằng ý chí, gồng mình chịu đựng, thì bất kỳ dấu hiệu hồi phục nào về năng lượng cũng dễ bị che lấp bởi cảm giác mất mát và trống trải. Khi đó, bạn kết luận sai rằng game từng “giúp” mình có năng lượng. Thực ra, chính niềm tin đó mới là thứ đang hút cạn năng lượng của bạn.