Sự tẩy não

Đây là lý do thứ hai khiến con người bắt đầu chơi game theo cách gây nghiện. Để hiểu rõ cơ chế này, cần nhìn thẳng vào sức mạnh của kích thích siêu thường. Não bộ con người không được tiến hóa để đối phó với những hệ thống nơi bạn có thể, chỉ trong vài phút, tiếp cận vô hạn mục tiêu, phần thưởng, danh hiệu, vật phẩm, cấp bậc và sự công nhận ảo — những thứ mà trong đời sống thực phải mất nhiều năm mới có thể đạt được, nếu có.

Trong quá khứ, đã có rất nhiều lời cảnh báo sai hướng. Có người nói chơi game làm “ngu người”, “bạo lực”, “hỏng não”. Những chiến thuật gây sợ hãi này rõ ràng đi quá xa và dễ bị phản bác. Nhưng khi các điều sai bị bác bỏ, người ta lại bỏ qua những điều đúng. Từ rất sớm, tiềm thức non nớt của chúng ta đã bị bao vây bởi hình ảnh và thông điệp tôn vinh game: quảng cáo, livestream, giải đấu, meme, bạn bè khoe thành tích, bảng xếp hạng, hệ thống rank. Ngay cả những nội dung tưởng như vô hại cũng được thiết kế để kích thích: màu sắc, âm thanh, hiệu ứng chiến thắng, tính mới lạ, yếu tố cấm kỵ, cảm giác thuộc về, nỗi sợ bị bỏ lại phía sau.

Bạn có thể tự quan sát và nhận diện các yếu tố này như một bài tập tư duy: trò chơi đang dùng cơ chế nào để giữ bạn ở lại? Phần thưởng ngẫu nhiên, tiến trình không hồi kết, danh tính gắn với tài khoản, hay áp lực xã hội? Việc nhìn ra điều này không phải để lên án game, mà để tháo gỡ ảo tưởng về thứ mà game được cho là mang lại.

Thông điệp cốt lõi mà các hệ thống game tự duy trì liên tục nhồi vào đầu người chơi là: “Điều đáng giá nhất, điều khiến bạn thấy mình tồn tại và có giá trị, chính là tiếp tục chơi và đạt được mục tiêu tiếp theo.”

Nghe có vẻ quá lời, nhưng hãy để ý: rất nhiều game trộn lẫn cảm xúc thật — căng thẳng, phấn khích, thất vọng, hi vọng — với các phần thưởng ảo và sự công nhận tượng trưng. Ý thức của bạn có thể không để ý, nhưng tiềm thức thì ghi nhận đầy đủ.

Lý giải khoa học

Song song với đó, cũng có vô số nỗ lực dọa dẫm người chơi: nào là mất động lực, giảm khả năng tập trung, trầm cảm, nghiện dopamine, các bài nghiên cứu khoa học, các cộng đồng “chống game”. Nhưng tất cả những chiến dịch này đều không hiệu quả trong việc khiến người ta ngừng chơi. Nếu chỉ cần biết tác hại là đủ, thì đã không có người nghiện.

Trớ trêu thay, nguồn lực mạnh nhất duy trì cơn nghiện lại đến từ chính người chơi. Hoàn toàn sai khi cho rằng người nghiện game là kẻ yếu đuối hay thiếu ý chí. Thực tế, để duy trì nghiện trong nhiều năm, họ phải liên tục gồng mình trước mâu thuẫn nội tâm, che giấu, tự biện hộ, và tự trách. Điều đau đớn nhất là họ dần coi mình là người thất bại, kém cỏi, thiếu kỷ luật — trong khi nếu không mang gánh nặng đó, rất có thể họ đã là một người bình thường, dễ chịu và tự tin hơn nhiều.

Vấn đề sử dụng ý chí

Những ai cố “cai game” bằng cách gồng ý chí thường nhanh chóng quay sang ghét bỏ chính mình. Không kiểm soát được hành vi đã khó; tự kết án bản thân vì điều đó còn tệ hơn. Chúng ta đang nói về nghiện, không phải một thói quen vặt. Không ai ngồi tranh cãi nội tâm để “phải ngừng thích nghe nhạc” hay “phải ngừng thích đọc sách”. Vậy tại sao bạn lại tin rằng mình phải dùng ý chí để chống lại game?

Tiếp xúc kéo dài với các hệ thống kích thích – phần thưởng sẽ thiết lập lại các phản xạ nhận thức. Vì thế, vấn đề không phải là tăng ý chí, mà là tháo gỡ sự tẩy não.

Đừng tự lừa mình bằng những khái niệm như “chơi game lành mạnh”, “chơi có kiểm soát”, “chỉ chơi game nhẹ”. Không có cơ quan nào kiểm định thế nào là “lành mạnh” trong các hệ thống được thiết kế để giữ bạn ở lại càng lâu càng tốt. Dữ liệu hành vi của người chơi được thu thập, phân tích, rồi dùng để tinh chỉnh cơ chế gây nghiện chính xác hơn. Mode nào giữ chân tốt, phần thưởng nào gây nghiện hơn sẽ được đẩy lên. “Game giáo dục”, “game giải trí nhẹ”, “game cho người lớn bận rộn” — tất cả chỉ là nhãn mác.

Thay vì viện cớ, hãy hỏi thẳng: “Tại sao mình chơi game? Mình có thực sự cần phải chơi không?” Câu trả lời là không.

Hầu hết người nghiện tin rằng họ chỉ chơi một số thể loại nhất định, trong giới hạn “an toàn”. Thực tế, họ đang liên tục dùng ý chí để kìm hãm bản thân. Khi điều này kéo dài, ý chí bị bào mòn, kéo theo thất bại ở những lĩnh vực khác như học tập, vận động, sinh hoạt. Những thất bại đó tạo ra cảm giác tội lỗi và căng thẳng, rồi lại được “giải tỏa” bằng game. Nếu không quay lại chơi, họ thường trút sự bực bội đó lên người xung quanh.

Một khi đã nghiện, sự tẩy não càng ăn sâu. Tiềm thức liên tục nhắc bạn rằng phải “nuôi” hệ thống đó, rằng nếu không chơi bạn sẽ trống rỗng, bứt rứt, bất an. Việc bạn không nhận ra điều này không có nghĩa là nó không tồn tại.

Sự thụ động

Rào cản lớn nhất để thoát khỏi nghiện game là sự thụ động trong tư duy. Chúng ta quen nghe lời người khác, tin vào số đông, và chấp nhận những giả định sẵn có: “ai cũng chơi”, “không chơi thì chán”, “chỉ là giải trí thôi”. Từ “từ bỏ” là một ví dụ điển hình của sự tẩy não — nó ngụ ý rằng bạn đang hy sinh một thứ quý giá. Sự thật là bạn không mất gì cả. Bạn chỉ dừng việc duy trì một hệ thống không cho bạn thứ mà nó hứa hẹn.

Rất nhiều người bắt đầu chơi chỉ vì người khác chơi, vì sợ bị bỏ lỡ. Rồi họ tiếp tục chơi vì tin rằng nếu nhiều người dành thời gian và tiền bạc như vậy, hẳn phải có thứ gì đó trong đó. Ngay cả khi đã dừng một thời gian, chỉ cần một cuộc trò chuyện, một tin tức, một lời rủ rê, họ lại cảm thấy “thiếu”. Cảm giác an toàn giả tạo đó dẫn đến suy nghĩ quen thuộc: “chỉ chơi một chút thôi”. Và trước khi kịp nhận ra, họ đã quay lại vòng lặp cũ.

Sự tẩy não này không hề nhỏ. Công nghệ càng phát triển, các hệ thống giữ chân người chơi càng tinh vi. Bạn không cần biết tương lai của ngành game sẽ đi về đâu; chỉ cần hiểu rằng bạn không cần phải tham gia vào cuộc đua đó.

Chúng ta sẽ bắt đầu gỡ bỏ lớp tẩy não này. Người không chơi game gây nghiện không bị thiệt thòi. Người đang dính vào nó mới là người đang đánh đổi:

• Thời gian
• Sự tập trung
• Tiền bạc
• Sự an yên trong tâm trí
• Tự tin
• Tự trọng
• Và trên hết: quyền tự do lựa chọn hành vi của mình

Đổi lại, họ nhận được gì? Không gì cả, ngoài ảo tưởng rằng game giúp họ tìm lại sự bình yên và giá trị — những thứ mà người không nghiện vẫn có sẵn.

Cơn đau cai nghiện

Người nghiện tin rằng họ chơi game để thư giãn, giải trí, hoặc “xả stress”. Lý do thực sự là để làm dịu sự khó chịu do chính việc chơi game gây ra. Tiềm thức học được rằng ở một số thời điểm nhất định, game “có vẻ” mang lại dễ chịu. Khi vòng lặp tiếp diễn, nhu cầu giải tỏa ngày càng tăng, còn sự thỏa mãn ngày càng ngắn.

Quá trình này diễn ra chậm đến mức đa số không nhận ra mình nghiện cho đến khi thử dừng lại. Và ngay cả khi đó, nhiều người vẫn không thừa nhận.

Người nghiện thường tìm đến game khi căng thẳng, buồn chán, hoặc cần tập trung — hay một sự pha trộn của những trạng thái này. Trong các chương tiếp theo, chúng ta sẽ tiếp tục tháo gỡ từng lớp của hệ điều kiện hóa nhận thức này.