Bản năng

Các hệ thống game tự duy trì hoạt động bằng cách chiếm dụng những cơ chế động lực vốn được hình thành để con người học hỏi, chinh phục và thích nghi với môi trường. Điểm then chốt không nằm ở “dopamine” hay sinh lý thuần túy, mà ở cách những hệ thống này liên tục tạo ra cảm giác mong đợi, thiếu hụt và cần hoàn tất. Tính tức thời, khả năng truy cập liên tục và nguồn kích thích gần như vô hạn khiến não bộ bị đặt vào trạng thái theo đuổi phần thưởng kéo dài hơn nhiều so với các hoạt động tự nhiên.

Ham muốn không phải là khoái cảm. Ham muốn là lực kéo buộc bạn hành động. Khoái cảm, nếu có, chỉ xuất hiện rất ngắn ngủi khi một vòng lặp được hoàn tất: vượt ải, lên cấp, thắng trận, mở khóa vật phẩm. Chính vì vậy, càng nhiều vòng lặp, càng nhiều hành động lặp lại. Khi hệ thống học được rằng chỉ cần kích hoạt một số tín hiệu quen thuộc là có thể kéo bạn quay lại — thời gian rảnh, căng thẳng, buồn chán, ở một mình — nó sẽ ghi nhớ và ưu tiên các “kịch bản” đó. Không phải vì game đặc biệt thú vị, mà vì não đã học rằng đây là con đường nhanh nhất để chấm dứt một cảm giác khó chịu mơ hồ.

Mỗi lần vòng lặp được lặp lại, nó trở nên quen thuộc hơn, dễ kích hoạt hơn, và ít cần lý do hơn. Bạn không cần “thích” game để chơi; bạn chỉ cần cảm thấy hơi trống, hơi bồn chồn. Hệ thống này tự củng cố bằng chính sự lặp lại của nó.

Song song với đó, não có cơ chế tự điều chỉnh. Khi các vòng lặp kích thích diễn ra thường xuyên, những phần thưởng nhỏ từ đời sống bình thường — hoàn thành một việc, một cuộc trò chuyện, một buổi nghỉ ngơi — trở nên nhạt nhòa. Không phải vì chúng kém giá trị, mà vì chúng không còn đủ mạnh để chấm dứt nhanh cảm giác thiếu hụt mà game đã tạo ra. Kết quả là bạn cảm thấy dễ cáu gắt hơn, kém động lực hơn, và nhầm lẫn điều này với “áp lực cuộc sống”.

Đến một thời điểm, bạn vượt qua một ranh giới tâm lý. Việc chơi không còn trung tính. Nó bắt đầu đi kèm với cảm giác tội lỗi, chán ghét bản thân, lo lắng vì thời gian bị tiêu tốn. Trớ trêu ở chỗ, chính những cảm xúc này lại trở thành tín hiệu kích hoạt tiếp theo. Não không phân biệt được “khó chịu vì chơi” với “khó chịu cần được giải tỏa”, và tiếp tục thúc đẩy bạn quay lại game như một phản xạ.

Theo thời gian, những gì từng đủ để “xả” không còn hiệu quả. Bạn cần nhiều hơn: chơi lâu hơn, game nhanh hơn, hệ thống phức tạp hơn, phần thưởng dày hơn. Không phải vì bạn tìm kiếm niềm vui, mà vì bạn đang cố đạt lại trạng thái bình thường mà người không nghiện vốn có sẵn. Bạn dần dấn vào những hình thức chơi mà trước đây chính bạn cũng từng cho là vô nghĩa hoặc lãng phí.

Một chút cảm giác an tâm, ổn định là đủ để một người không nghiện vượt qua những giai đoạn khó khăn. Câu hỏi đặt ra là: một hệ thống nhận thức đã bị điều kiện hóa bởi vòng lặp kích thích – phần thưởng còn đủ nhạy để nhận ra những dạng xoa dịu nhỏ bé đó hay không?

Cảm giác “thèm chơi” hoạt động giống như một báo động tâm lý: tăng nhanh, gây khó chịu, rồi dịu xuống ngay khi bạn vào game. Nhiều người lầm tưởng đây là nỗi đau phải chịu khi bị ép dừng lại. Thực tế, phần lớn đó là cảm giác mất đi một chỗ dựa giả — một cơ chế mà chính nghiện đã dựng lên.

Con tiểu quỷ

Sự lệ thuộc vào game tinh vi đến mức phần lớn người chơi sống nhiều năm mà không nhận ra mình đang bị nghiện. Họ không xem mình là người nghiện vì không có chất lạ đi vào cơ thể. Nhưng về mặt nhận thức, cơ chế không khác: một nhu cầu giả được tạo ra, rồi được nuôi sống bằng chính hành vi nhằm thỏa mãn nó.

Khi không chơi, không có cơn đau thể chất. Chỉ có cảm giác trống rỗng, bồn chồn, như thể thiếu một thứ gì đó quan trọng. Càng chơi thường xuyên, cảm giác này càng dễ xuất hiện, và bạn trở nên dễ kích động, thiếu kiên nhẫn, kém tự tin. Nó giống “thèm”, nhưng là thèm chấm dứt một sự khó chịu vô hình.

Chỉ cần vào game, vòng lặp được hoàn tất, cảm giác khó chịu biến mất. Bạn gọi đó là “thư giãn”, “xả stress”, “vào guồng”. Trong giai đoạn đầu, sự khó chịu và sự giải tỏa đều nhẹ đến mức bạn không nhận ra. Bạn tin rằng mình chơi vì thích, vì thói quen, vì giải trí. Thực chất, bạn đã bị mắc kẹt. “Con tiểu quỷ” — nhu cầu giả đó — đã có chỗ đứng, và bạn tiếp tục trượt xuống cùng một máng trượt, hết lần này đến lần khác, chỉ để làm nó im tiếng.

Mọi người bắt đầu chơi game vì những lý do rất khác nhau, phần lớn đều hợp lý. Nhưng lý do duy nhất khiến họ tiếp tục chơi khi đã nghiện là để nuôi con tiểu quỷ đó. Toàn bộ trạng thái này là một chuỗi vòng lặp rối rắm: tạo khó chịu, dập khó chịu, rồi lại tạo khó chịu. Và điều trớ trêu nhất là: cái gọi là “khoái cảm” chỉ là nỗ lực tuyệt vọng nhằm quay lại trạng thái bình thường trước khi vòng lặp này tồn tại.

Tiếng chuông phiền phức

Hãy tưởng tượng bạn phải nghe một tiếng chuông khó chịu suốt cả ngày. Khi nó tắt, cảm giác nhẹ nhõm tràn tới. Nhưng đó không phải là hạnh phúc; đó chỉ là sự kết thúc của khó chịu.

Trước khi dính vào vòng lặp game, trạng thái mặc định của bạn vốn ổn. Nhưng một khi hệ thống này được kích hoạt, nó tạo ra những đợt mong đợi và hụt hẫng nối tiếp nhau. Khi vòng lặp kết thúc, cảm giác trống rỗng xuất hiện.

Bạn không gọi tên được cảm giác đó, chỉ biết rằng mình muốn chơi. Và mỗi lần chơi, “chuông” tắt đi trong chốc lát. Nhưng sự yên lặng đó không kéo dài. Để dập tắt nó lần nữa, bạn cần thêm một phiên chơi. Cứ như vậy, vòng luẩn quẩn tiếp diễn, trừ khi bạn nhìn thẳng vào cơ chế.

Cái bẫy game giống như đi giày chật chỉ để tận hưởng cảm giác dễ chịu khi cởi ra. Từ rất sớm, chúng ta được tẩy não rằng game chỉ là giải trí hiện đại, rằng vấn đề nằm ở “lạm dụng”, không phải ở bản thân hệ thống. Vì cảm giác cai không gây đau thể xác, chỉ là bồn chồn, trống rỗng, dễ nhầm với đói, mệt hay căng thẳng, nên ta dùng game để “giải quyết”. Và dần coi đó là bình thường.

Lý do chính khiến người nghiện không thấy được bản chất thật của game là vì cơ chế vận hành ngược. Chính khi không chơi, bạn mới cảm thấy khó chịu. Vì quá trình điều kiện hóa diễn ra từ từ, cảm giác đó được xem là một phần của cuộc sống. Khi bạn mở game và cảm giác khó chịu biến mất ngay, bạn kết luận rằng game giúp bạn thư giãn.

Cơ chế “ngược đời” này khiến việc từ bỏ trở nên khó hiểu đối với người trong cuộc. Người không nghiện không bao giờ trải nghiệm cảm giác hoảng hốt khi thiếu game, cũng như không hiểu nổi vì sao người khác có thể gắn cảm giác yên ổn của mình vào một hệ thống điểm số, màn hình và phần thưởng ảo. Và chính người nghiện, nếu thành thật, cũng thấy điều đó vô lý.

Chúng ta tin rằng game giúp ta thoải mái. Nhưng không ai cần “được thư giãn” trừ khi họ đã không thoải mái từ trước. Người không nghiện game có thể nghỉ ngơi, hồi phục, tập trung mà không cần hoàn tất một vòng lặp nào. Người nghiện thì không — cho đến khi con tiểu quỷ trong họ được cho ăn.

Niềm vui hay chỗ dựa?

Lưu ý quan trọng: lý do cốt lõi khiến người nghiện game thấy khó bỏ không phải vì họ thiếu ý chí, mà vì họ tin rằng mình đang từ bỏ một niềm vui hoặc một chỗ dựa có thật. Sự thật là bạn không mất gì cả. Cách tốt nhất để thấy được sự tinh vi của chiếc bẫy này là so sánh nó với việc ăn uống.

Khi ăn uống đều đặn, chúng ta không cảm thấy đói giữa các bữa. Chỉ khi bữa ăn bị trì hoãn, cảm giác đói mới xuất hiện. Không có đau đớn thể chất, chỉ là một cảm giác trống rỗng, bất an nhẹ. Và khi ăn, cảm giác dễ chịu xuất hiện. Điều quan trọng là: ăn uống giải quyết một nhu cầu có thật.

Cơ chế của game thoạt nhìn có vẻ tương tự. Khi không chơi, bạn thấy trống rỗng; khi chơi, cảm giác đó biến mất. Chính sự giống nhau bề ngoài này khiến người nghiện tin rằng game mang lại niềm vui hoặc chỗ dựa thực sự. Nhưng thực tế, hai thứ này đối lập nhau hoàn toàn.

• Ăn uống duy trì sự sống và năng lượng tinh thần. Các hệ thống game tự duy trì, ngược lại, làm tiêu hao sự chú ý và khiến năng lượng tinh thần trở nên rời rạc, mờ nhạt.
• Ăn uống là trải nghiệm đích thực, kết thúc ở trạng thái no đủ. Game không kết thúc ở sự thỏa mãn, mà ở cảm giác hụt hẫng cần được lấp đầy bằng vòng lặp tiếp theo.
• Ăn uống không tạo ra cơn đói; nó làm cơn đói biến mất. Lần chơi game đầu tiên, ngược lại, chính là thứ tạo ra cảm giác thiếu hụt khiến bạn cần những lần chơi sau. Nó không giải quyết vấn đề, mà duy trì vấn đề.

Ăn uống có phải là “thói quen” không? Nếu vậy, hãy thử nhịn ăn hoàn toàn. Gọi ăn uống là thói quen cũng vô nghĩa như gọi hít thở là thói quen. Đúng là con người có thói quen ăn vào những thời điểm khác nhau, với món khác nhau, nhưng bản thân việc ăn không phải là thói quen. Game cũng vậy. Người nghiện không mở máy vì “quen tay”, mà vì đang cố chấm dứt cảm giác trống rỗng do lần chơi trước tạo ra, vào những thời điểm khác nhau, bằng những trò khác nhau.

Hãy ghi nhớ điều này: chơi game không phải là thói quen, mà là một dạng nghiện hành vi. Ban đầu, bạn phải tự ép mình chơi, học luật, chịu thua, chịu chán. Nhưng chẳng bao lâu, bạn bị cuốn vào những vòng lặp ngày càng dày đặc hơn: nhiều giờ hơn, nhiều nhiệm vụ hơn, nhiều hệ thống hơn. Cảm giác “đã” không nằm ở phần thưởng cuối cùng, mà nằm ở quá trình theo đuổi. Chính vì vậy, người nghiện hiếm khi dừng hẳn ở một điểm tự nhiên; họ kéo dài phiên chơi, chuyển trò, chuyển mode, vì ngay khi vòng lặp kết thúc, cảm giác trống lại xuất hiện.

Vượt rào

Giống như bất kỳ dạng nghiện nào, não dần “quen” với những kích thích cũ. Những trò từng đủ để làm bạn quên thời gian bắt đầu mất tác dụng. Chúng không còn dập tắt hoàn toàn cảm giác thiếu hụt do lần chơi trước để lại. Lúc này, một cuộc giằng co diễn ra: bạn muốn ở trong “vùng an toàn” — chơi nhẹ, chơi vừa — nhưng hệ thống phần thưởng thúc đẩy bạn đi xa hơn, lâu hơn, sâu hơn.

Bạn có thể cảm thấy đỡ khó chịu ngay sau khi chơi, nhưng nhìn tổng thể, bạn căng thẳng hơn và kém thư giãn hơn so với người không nghiện, dù đang sống trong cái gọi là “thiên đường game”. Điều này còn vô lý hơn cả việc đi giày chật, vì ngay cả khi đã “cởi giày”, cảm giác khó chịu vẫn không biến mất hoàn toàn. Và vì người nghiện biết rằng “con tiểu quỷ” phải được cho ăn, họ tự chọn thời điểm chơi — thường rơi vào bốn trạng thái, hoặc sự kết hợp của chúng:

• Buồn chán / cần tập trung.
• Căng thẳng / muốn thư giãn.

Hãy tự hỏi: loại “thuốc” nào có thể vừa làm tăng tập trung, vừa xóa buồn chán; vừa gây căng thẳng, lại vừa được tin là giúp thư giãn? Sự thật là game không giải quyết bất kỳ trạng thái nào trong số đó. Ngoài giấc ngủ, không có hành vi nào có thể đảo ngược những trạng thái này một cách tức thì. Nếu bạn đang nghĩ đến việc chuyển sang chơi “có kiểm soát”, chơi game “nhẹ hơn”, “ít gây nghiện hơn”, hãy nhớ rằng logic của cuốn sách này áp dụng cho mọi hệ thống game tự duy trì bằng vòng lặp kích thích – phần thưởng, bất kể thể loại, nền tảng hay hình thức.

Cơ thể và tâm trí con người là kết quả của chọn lọc tự nhiên, được thiết kế để phản ứng với các kích thích có giới hạn trong thế giới thật. Chúng ta không được chuẩn bị để đối phó với các kích thích siêu thường: liên tục, không điểm dừng, không chi phí tức thì. Nhưng dù là sinh vật đơn giản đến đâu, không loài nào có thể tồn tại nếu không phân biệt được giữa thứ nuôi sống nó và thứ làm nó suy kiệt.

Sai lầm lớn là cho rằng người nghiện game yếu đuối hay kém thông minh. Thực tế, những người “may mắn” là những người không bao giờ vượt qua giai đoạn đầu — thấy chán, thấy vô nghĩa, và dừng lại. Hoặc họ đơn giản không có điều kiện để sa vào vòng lặp: thời gian, thiết bị, môi trường. Bi kịch lớn nhất nằm ở những người trẻ, đủ thông minh để tối ưu hóa trải nghiệm, che giấu hệ quả, và vì thế dấn sâu hơn mà không nhận ra.

Cảm giác “thích game” chỉ là một ảo giác. Việc nhảy từ trò này sang trò khác, từ mode này sang mode khác, không phải để tìm niềm vui mới, mà để giữ cho hệ thống mới lạ hoạt động đủ lâu nhằm dập tắt cảm giác thiếu hụt. Giống như mọi dạng nghiện khác, điều người nghiện thực sự theo đuổi không phải là khoái cảm, mà là nghi thức chấm dứt cơn khó chịu do chính nghiện tạo ra.

Cảm giác hưng phấn từ việc “nhảy trên vòng cấm”

Ngay cả khi chỉ chơi một trò quen thuộc lặp đi lặp lại, người nghiện game vẫn học cách lọc bỏ những phần tẻ nhạt, khó chịu của trải nghiệm. Họ tự động tập trung vào những khoảnh khắc “đã” nhất: phần thưởng hiếm, chiến thắng sát nút, nhịp tăng cấp. Nhiều người còn tin rằng mình chỉ thích “chơi nhẹ”, “chơi có chọn lọc”, không dính vào các hệ thống kích thích siêu thường. Nhưng hãy hỏi thẳng: nếu không còn chế độ quen thuộc, không còn phần thưởng an toàn, liệu bạn có dừng chơi không?

Không. Người nghiện sẽ tiếp tục chơi bằng bất cứ cách nào còn mở ra vòng lặp kích thích: mode khác, trò khác, mục tiêu khác, thời gian khác. Ban đầu thấy lạ, thậm chí khó chịu, nhưng rất nhanh bạn cũng “học được cách thích”. Người nghiện tìm đến game sau một ngày làm việc dài, sau những xung đột cá nhân, khi mệt mỏi, khi ốm, thậm chí trong những giai đoạn cần nghỉ ngơi thực sự. Cảm giác “thích” không liên quan gì ở đây; nếu thực sự muốn nghỉ ngơi hay tập trung, không có lý do gì phải mở máy và tự nhốt mình vào một vòng lặp.

Một số người lo lắng khi nhận ra mình nghiện game và cho rằng điều đó sẽ khiến việc thoát ra khó hơn. Thực tế, đây là tin tốt, vì hai lý do.

Thứ nhất, lý do khiến đa số tiếp tục chơi là vì dù biết hệ quả tiêu cực vượt xa lợi ích, họ vẫn tin rằng game mang lại một niềm vui thật hoặc một chỗ dựa cần thiết. Họ sợ rằng nếu dừng lại, sẽ có một khoảng trống khó chịu trong cuộc sống. Sự thật là game không lấp đầy khoảng trống ấy; chính game tạo ra khoảng trống đó, rồi tự đóng vai trò “giải pháp”.

Thứ hai, dù các hệ thống game được thiết kế cực kỳ hiệu quả trong việc tạo cảm giác mới lạ và thúc đẩy hành vi, mức “cai” về mặt sinh học lại rất nhẹ. Phần lớn người nghiện đã có những giai đoạn nhiều ngày không chơi — công tác, du lịch, ở cùng gia đình — mà không hề vật vã. “Con tiểu quỷ” biết mình đang ở vùng an toàn: bạn sẽ quay lại khi có điều kiện. Bạn có thể chịu đựng một ngày căng thẳng, một môi trường khó chịu, miễn là biết rằng phiên chơi đang chờ phía trước.

Vậy tại sao nhiều người vẫn thấy khó dừng, có thể hàng tháng trời giằng co, và cả đời bị kéo lại trong những khoảnh khắc bất chợt? Câu trả lời nằm ở sự tẩy não. Phần nghiện hành vi rất dễ vượt qua; cái giữ bạn lại là niềm tin sai. Người nghiện thường có thể “kiềm chế” khi hoàn cảnh buộc phải làm vậy. Họ không chơi trong các buổi họp gia đình, sự kiện quan trọng, hay khi có người giám sát — và điều đó không đòi hỏi nỗ lực phi thường nào. Điều này cho thấy: “con tiểu quỷ” không hề mạnh. Nó chỉ được nuôi bằng niềm tin rằng game là cần thiết.

So sánh với các nghi thức quen thuộc

Hãy so sánh với một hành vi quen thuộc khác mang tính nghi thức, như việc liên tục kiểm tra thông báo trên điện thoại. Có người có thể không chạm vào điện thoại trong rạp chiếu phim, trong cuộc họp, hoặc khi lái xe — không thấy đó là vấn đề. Họ chỉ “cần” nó khi biết rằng mình được phép kiểm tra. Game cũng vậy. Người nghiện có thể không chơi trong nhiều hoàn cảnh mà không đau đớn gì; họ chỉ thấy khó chịu khi tin rằng mình đang bị tước đi một thứ quan trọng.

Điều này cho thấy nghiện game không phải là vấn đề cốt lõi; nó che khuất vấn đề cốt lõi: hệ niềm tin sai. Đừng nghĩ rằng tác hại của game bị phóng đại. Ngược lại, chúng thường bị xem nhẹ, vì chúng diễn ra chậm và được ngụy trang dưới cái mác “giải trí”. Có những lời đồn rằng các đường dẫn thần kinh đã hình thành thì không thể đảo ngược, rằng chỉ cần một chuỗi kích thích ngẫu nhiên là bạn sẽ “trượt xuống” mãi mãi. Đó là thông tin sai. Tâm trí con người có khả năng tự điều chỉnh nhanh chóng khi vòng lặp bị cắt đứt.

Không bao giờ là quá muộn để dừng chơi. Tuổi tác, thời gian nghiện, hay tần suất không phải là rào cản thực sự. Thậm chí, với những người đã bị kéo xuống rất sâu, việc cắt đứt hoàn toàn thường dễ hơn so với người chơi lắt nhắt, vì sự nhẹ nhõm trở nên rõ ràng hơn khi vòng lặp chấm dứt. Khi dừng lại một cách dứt khoát, nhiều người không hề trải qua cảm giác vật vã; giai đoạn “cai” chủ yếu chỉ là sự tan biến dần của những tín hiệu đã được điều kiện hóa.

Điều kiện duy nhất là phải loại bỏ sự tẩy não. Khi niềm tin sai sụp đổ, ham muốn cũng sụp đổ theo.