Vì sao bỏ game lại khó đến vậy?

Hầu như ai nghiện game cũng quen với cảm giác như bị kéo đi ngược với ý định của chính mình. Ban đầu, suy nghĩ rất đơn giản: “Mình sẽ dừng chơi, nhưng không phải hôm nay.” Rồi dần dần, niềm tin chuyển thành thứ khác: mình không đủ ý chí, hoặc tệ hơn, game là thứ không thể thiếu để sống bình thường. Trạng thái đó giống như cố leo ra khỏi một cái hố trơn. Có lúc bạn tưởng như đã thấy ánh sáng, rồi chỉ cần một ngày mệt mỏi, một tâm trạng tụt dốc, bạn lại trượt xuống. Cuối cùng, bạn mở máy, chơi game, rồi cảm thấy chán ghét chính mình.

Hãy thử hỏi một người nghiện game, kể cả người không tin rằng game gây hại gì nghiêm trọng: “Bạn có muốn con mình lớn lên trong vòng lặp chơi game như bạn không?” Câu trả lời gần như luôn là không. Điều này cho thấy mâu thuẫn nằm ở chỗ khác, không phải ở việc thiếu thông tin hay thiếu nhận thức.

Câu hỏi thực sự là: tại sao người ta vẫn tiếp tục chơi game ngay cả khi đã thấy rõ những hệ quả của nó đối với thời gian, sự tập trung, các mối quan hệ, và chính hình ảnh bản thân? Một phần vì có quá nhiều người xung quanh cũng đang chơi, khiến nó trông có vẻ bình thường. Nhưng nghịch lý là đa số những người đó đều ước mình chưa từng sa vào vòng lặp này. Dù vậy, ta vẫn gắn game với tự do, với giải trí chính đáng, với “quyền được xả stress”, và từ đó tự nhốt mình vào cái bẫy.

Phần lớn thời gian, người nghiện game không ở trong trạng thái thư giãn. Họ sống trong căng thẳng ngầm: cáu gắt khi bị gián đoạn, bồn chồn khi không chơi, trống rỗng sau khi chơi. Các hệ thống thưởng – phạt trong game liên tục kéo cảm xúc lên rồi thả xuống, tạo ra một vòng lặp tự duy trì. Kết quả không phải là thỏa mãn, mà là mệt mỏi, tách biệt, và cảm giác tội lỗi vì đã lại để thời gian trôi qua vô ích. Game, thứ được tin là giúp “thoát khỏi đời thực”, rốt cuộc chỉ để lại đúng thứ mà nó hứa sẽ giúp bạn tránh: áp lực và trống rỗng.

Trớ trêu ở chỗ, càng đọc nhiều về tác hại của nghiện game, nhiều người lại càng tuyệt vọng. Đây là kiểu “giải trí” gì mà khi đang chơi thì mong sớm kết thúc, còn khi không chơi thì lại bứt rứt và thèm muốn? Một người thông minh, lý trí ở các mặt khác của cuộc sống, lại chấp nhận sống trong vòng lặp tự hạ thấp giá trị của chính mình. Và đổi lại, họ nhận được gì? Không có gì cả.

Có thể bạn đang nghĩ: “Nghe thì hợp lý, nhưng một khi đã nghiện rồi thì bỏ rất khó.” Vậy cái gì làm cho nó khó? Người ta thường đổ lỗi cho các triệu chứng cai nghiện. Nhưng nếu quan sát kỹ, bạn sẽ thấy những khó chịu khi không chơi game chủ yếu là tâm lý: bồn chồn, trống rỗng, cảm giác thiếu thứ gì đó để bám vào. Chúng không đủ mạnh để giải thích vì sao người ta gắn bó với game hàng năm, thậm chí cả đời. Thực tế là nhiều người sống và chết trong vòng lặp đó mà chưa từng nhận ra mình đang nghiện.

Một số người nói game là miễn phí, là phần thưởng chính đáng của đời sống hiện đại. Nhưng hãy nhìn cách “chơi cho vui” thường trượt dần sang những hình thức ngày càng tiêu tốn thời gian hơn, kích thích hơn, và khó dứt hơn. Ít ai bắt đầu với ý định dành hàng nghìn giờ cho một hệ thống điểm số, nhiệm vụ và phần thưởng ảo. Việc “vượt rào” đó không phải do tò mò đơn thuần, mà do bản chất tự đẩy của vòng lặp kích thích – phần thưởng.

Cũng không thể gọi đây là sở thích. Bạn có thể thích nhiều thứ, nhưng không phải thứ gì cũng khiến bạn bứt rứt khi không được làm. Hãy tự hỏi: điều gì trong đời khiến bạn khó chịu chỉ vì không được tiếp cận nó? Không được đọc một thể loại sách yêu thích? Hay không được chơi game?

Những biện hộ quen thuộc thường nghe như sau:

“Game giúp mình học hỏi.” Vậy nó đã giúp bạn hiểu rõ hơn điều gì về chính cuộc sống của bạn? “Game mang lại niềm vui.” Nếu vậy, tại sao sau khi chơi xong lại cần chơi tiếp để xua đi cảm giác trống rỗng? “Game giúp giảm stress.” Vậy stress có thực sự biến mất, hay chỉ bị trì hoãn trong vài giờ rồi quay lại nguyên vẹn? “Game giúp mình ngủ ngon.” Bạn có thực sự cần một vòng lặp kích thích để có thể đi vào giấc ngủ không?

Nhiều người tin rằng game giúp chống chán. Nhưng chính game, đặc biệt là các hệ thống được thiết kế để giữ chân người chơi, mới là thứ huấn luyện bạn trở nên dễ chán. Khi não quen với phần thưởng nhanh và liên tục, mọi thứ khác đều trở nên nhạt nhẽo. Từ đó, người chơi bị cuốn vào một cuộc truy tìm vô tận để tìm “trận tiếp theo”, “vật phẩm tiếp theo”, “thành tựu tiếp theo”, mà không bao giờ chạm tới cảm giác đủ.

Có người nói họ chơi vì ai xung quanh cũng chơi. Lập luận này không khác gì việc làm theo đám đông mà không cần hiểu mình đang đi đâu. Số đông không phải là bằng chứng cho giá trị.

Cuối cùng, nhiều người tự trấn an rằng đó chỉ là một thói quen. Đây là lời giải thích nghe có vẻ vô hại, nhưng thực chất là một dạng đầu hàng. Chúng ta được dạy rằng thói quen thì khó bỏ, nên khi gán game vào nhãn đó, ta mặc nhiên tin rằng sự bất lực của mình là điều hiển nhiên.

Nhưng thói quen có thực sự khó bỏ không? Con người thay đổi thói quen liên tục khi hoàn cảnh thay đổi: giờ giấc sinh hoạt, công việc, môi trường sống. Những điều đó có thể mất thời gian để thích nghi, nhưng không tạo ra cảm giác thiếu thốn và hoảng hốt như khi không chơi game. Một “thói quen” khiến bạn khổ sở khi không làm, tội lỗi khi làm, và rất muốn bỏ nhưng không bỏ được, không phải là thói quen.

Game, trong trường hợp này, không phải là thói quen. Nó là nghiện: một hệ điều kiện hóa nhận thức tự duy trì. Người nghiện tin rằng game giúp họ thư giãn, giúp họ là chính mình, giúp họ chịu đựng cuộc sống. Và vì tin như vậy, họ sợ rằng nếu không chơi nữa, họ sẽ mất đi một thứ quan trọng. Chính niềm tin đó, chứ không phải game, mới là thứ khiến việc “bỏ” trở nên khó khăn.

Cái bẫy nham hiểm

Game — cụ thể là các hệ thống game vận hành bằng vòng lặp kích thích – phần thưởng — là một cái bẫy tinh vi. Nó được xây dựng trên bản năng con người và được khuếch đại bởi công nghệ. Nhiều người trong chúng ta từng được cảnh báo mơ hồ về việc “chơi nhiều không tốt”, nhưng hiếm ai tin rằng thứ này thực ra không mang lại niềm vui thật sự nào. Câu hỏi cần đặt ra là: điều gì khiến ta dính vào ngay từ đầu?

Thường thì đó là những trò chơi miễn phí, dễ tiếp cận, được quảng bá ở khắp nơi. Chỉ cần một thiết bị và vài cú chạm, một đứa trẻ cũng có thể bước vào thế giới đó. Đây chính là cách cái bẫy được giăng ra. Nếu ngay từ lần đầu, có một cảnh báo rõ ràng rằng hệ thống bạn sắp tham gia được thiết kế để giữ bạn ở lại, có lẽ chuông cảnh báo trong đầu đã vang lên. Nhưng chuông không vang.

Nếu lúc đó đủ tỉnh táo, có lẽ ta đã nhận ra một sự thật khó chịu: một lượng lớn người trưởng thành đang tự cuốn mình vào các vòng lặp được thiết kế để chiếm thời gian, sự chú ý và cảm giác về bản thân. Ban đầu là tò mò. Ta chỉ “xem thử”, “chơi thử”, chỉ định dừng sau vài phút. Ta lướt qua các hình ảnh, trailer, bảng xếp hạng, vì vừa bị hấp dẫn vừa e ngại. Nhưng chính sự pha trộn đó — tò mò đi kèm phòng vệ — lại đẩy ta tiến thêm một bước. Một khi đã nhấp vào, mong muốn duy nhất là thoát ra sớm, nhưng đồng thời, hệ thống lại khiến ta muốn ở lại thêm chút nữa.

Khi quá trình này bắt đầu, cái bẫy đã khép lại. Từ đó, ta dành rất nhiều thời gian để tự hỏi vì sao mình chơi như vậy, và thỉnh thoảng cố gắng thoát ra. Cái bẫy được thiết kế để ta chỉ nghĩ đến việc dừng lại khi có “sự cố”: trễ hạn, sa sút công việc, xung đột gia đình, sức khỏe giảm sút. Khi vừa dừng chơi, ta phải đối mặt với căng thẳng tâm lý — cảm giác trống rỗng, bồn chồn — và công cụ mà ta từng dùng để “xả stress” nay không còn nữa.

Quyết tâm dừng chơi vì thế trông rất mong manh. Sau vài ngày giằng co mệt mỏi, ta tự thuyết phục rằng mình chọn sai thời điểm. Ta sẽ chờ đến lúc “ít áp lực hơn” rồi mới dừng. Nhưng khi thời điểm đó đến, lý do ban đầu để dừng lại đã nhạt đi. Thực tế là “thời điểm hoàn hảo” không bao giờ đến. Trách nhiệm tăng dần theo thời gian: rời nhà, công việc, tài chính, các mối quan hệ, gia đình. Ta kết luận rằng đời sống ngày càng căng thẳng, nên càng cần game để chịu đựng.

Ở đây có một sự nhầm lẫn cơ bản giữa trách nhiệm và căng thẳng. Cuộc sống của người nghiện game tự động trở nên căng thẳng hơn, không phải vì trách nhiệm, mà vì game không hề làm giảm căng thẳng. Nó chỉ tạm dừng cảm giác khó chịu do chính vòng lặp tạo ra, rồi trả lại bạn nguyên vẹn — thậm chí nặng hơn — sau mỗi phiên chơi. Thức khuya, mệt mỏi, tội lỗi, cáu gắt là những hệ quả quen thuộc. Ngay cả những người từng thoát ra — và hầu hết đều từng thử — có thể sống ổn trong một thời gian, rồi bất ngờ bị cuốn trở lại. Cái bẫy này không ồn ào; nó kiên nhẫn.

Ai cũng có thể nói rằng dừng chơi game là dễ. Nhưng trước khi kết luận, cần làm rõ vì sao ta thấy khó. Không phải vì thiếu thông tin hay vì chưa thấy đủ “tác hại”. Nếu các cảnh báo đó có tác dụng, bạn đã không còn ở đây. Lý do thực sự khiến ta tiếp tục chơi có hai yếu tố chính:

• Tác động tự nhiên của các hệ thống game hiện đại.
• Sự tẩy não từ môi trường xã hội.

Người nghiện game không ngu ngốc hay thiếu lý trí. Ngược lại, họ thường rất giỏi hợp lý hóa hành vi của mình. Họ biết có rủi ro, nên càng cố gắng biến việc chơi thành “giải trí bình thường”, “thưởng cho bản thân”, hay “cách kết nối”. Nhưng trong thâm tâm, họ biết rõ một điều: trước khi dính vào, họ không hề cần game để sống ổn. Nhiều người còn nhớ rất rõ lần đầu chơi chỉ là trải nghiệm lạ lẫm, thậm chí hơi chán. Sau đó, họ dần dấn sâu hơn: mở khóa, leo hạng, tích lũy, gắn bản thân với vai trò trong game. Sự lệ thuộc được xây dựng từng bước, không phải trong một đêm.

Điều khiến nhiều người bối rối là: những người không nghiện — trẻ nhỏ chưa tiếp xúc, người lớn tuổi, hoặc những người sống trong môi trường không bị bao phủ bởi các hệ thống này — vẫn sống hoàn toàn bình thường. Họ không cảm thấy thiếu thốn vì không chơi. Khi phân tích kỹ hai yếu tố trên trong các phần tiếp theo, bạn sẽ hiểu rõ hơn bản chất của cái bẫy mà mình đã bước vào, và vì sao nó không liên quan gì đến ý chí hay kỷ luật cá nhân.