Thời gian

Khi người nghiện cố gắng dừng chơi game, những lý do họ thường viện dẫn xoay quanh sức khỏe, công việc, học tập, hay cảm giác xấu hổ vì bị người thân đánh giá. Nhưng có một yếu tố ít khi được nhìn thẳng: mức độ nô dịch tuyệt đối mà nghiện game tạo ra. Con người đã mất hàng thế kỷ để xóa bỏ chế độ nô lệ trong xã hội, nhưng người nghiện lại tự nguyện tái lập nó trong chính đời sống của mình. Điều nghịch lý là vào những lúc được “thoải mái” chơi game, trong thâm tâm họ thường ước mình chưa từng dính vào nó. Chỉ khi cố gắng dừng lại, hoặc bị buộc phải dừng, game mới bỗng trở nên “quý giá”.

Cần nhấn mạnh điều này: chính sự điều kiện hóa nhận thức khiến việc dừng chơi game trở nên khó khăn. Vì vậy, càng tháo gỡ được các niềm tin sai lầm sớm bao nhiêu, quá trình đó càng nhẹ nhàng bấy nhiêu. Có những người chơi game nhiều năm nhưng không tin rằng nó ảnh hưởng gì đến họ, không thấy giằng xé nội tâm rõ rệt. Thường đó là người trẻ, chưa có trách nhiệm dài hạn, hoặc chưa va chạm đủ để nhận phản hồi rõ ràng từ đời sống thực. Không phải vì game “không gây vấn đề”, mà vì cái giá chưa đến lúc phải trả.

Với nhóm này, nói về sức khỏe hay đạo đức thường không hiệu quả. Một câu hỏi đơn giản hơn lại có sức nặng hơn nhiều: “Bạn có bao giờ nghĩ đến thời gian mình dành cho game chưa?” Khi nói đến sức khỏe hay đánh giá xã hội, người nghiện có thể biện hộ. Nhưng khi nói đến thời gian — tài sản mà ai cũng đang thiếu — sự tự tin đó bắt đầu lung lay. Câu trả lời quen thuộc là: “Không đáng kể đâu. Chỉ vài tiếng mỗi tuần. Đó là cách tôi thư giãn.”

Hãy thử nhìn thẳng vào phép tính này. Giả sử trung bình mỗi ngày bạn chơi game nửa tiếng — tính cả thời gian mệt mỏi, trống rỗng, và mất tập trung sau đó — thì chỉ trong hai tuần, bạn đã tiêu tốn gần trọn một ngày làm việc. Đó là con số khiêm tốn. Trong một năm thì sao? Trong mười năm? Trong cả phần đời còn lại? Trong khoảng thời gian đó, bạn sẽ xây dựng được điều gì? Những thành tựu trong game sẽ không chuyển hóa thành kỹ năng, mối quan hệ hay sự vững vàng trong đời sống thực. Hệ thống game mà bạn gắn bó không “ghi nhận” bạn, cũng không trả lại cho bạn bất cứ thứ gì ngoài việc tiếp tục kéo bạn quay lại vòng lặp.

Điều hiển nhiên là hầu hết người nghiện đều tin rằng mình sẽ không chơi game cả đời. Thỉnh thoảng họ có thể giật mình khi cộng tổng số giờ trong một tuần. Ít hơn nữa là trong một năm. Và gần như không ai dám nhìn vào con số của cả đời người. Sự thờ ơ này không phải ngẫu nhiên. Nó là hệ quả trực tiếp của điều kiện hóa: ở những lĩnh vực khác, bạn cân nhắc rất kỹ chi phí và lợi ích; riêng với game, bạn không làm điều đó, vì nếu làm, kết luận sẽ quá rõ ràng.

Trong mọi quyết định khác của cuộc sống, dù đúng hay sai, bạn vẫn đi qua một quá trình cân nhắc tương đối logic. Riêng với game, nếu thực sự đặt lợi và hại lên bàn cân, kết luận luôn là: “Dừng lại.” Thực tế người nghiện không chơi game vì họ muốn, mà vì họ không thể không chơi. Họ phải tiếp tục, phải tự hợp thức hóa, phải phớt lờ những hệ quả ngày càng rõ, để duy trì một hệ thống đã kiểm soát hành vi và nhận dạng của họ.

Tình hình không bao giờ đứng yên. Khi tuổi tác tăng lên, trách nhiệm nhiều hơn, các yêu cầu từ công việc và mối quan hệ rõ ràng hơn, việc “trốn” vào game ngày càng khó che giấu. Những buổi chơi khuya, sự vắng mặt về tinh thần, sự mệt mỏi kéo dài sẽ trở nên dễ nhận thấy. Khi đó, người nghiện vốn đã kiệt quệ lại còn gánh thêm xấu hổ và lo sợ — và chính những cảm giác này lại bị hiểu lầm là lý do để tiếp tục chơi game “cho đỡ căng thẳng”.

Điều trớ trêu là nhiều người sẵn sàng bỏ tiền và công sức để “cải thiện bản thân”: tập gym, học kỹ năng, theo đuổi các phương pháp tăng hiệu suất. Nhưng chính những người đó lại duy trì một hành vi đang phá hoại các cơ chế thư giãn và tập trung tự nhiên của não bộ. Nguyên nhân không phải vì họ thiếu thông minh, mà vì họ vẫn đang nhìn vấn đề bằng lăng kính của người nghiện.

Hãy nhìn thẳng vào bản chất. Nghiện game không phải là vấn đề “quản lý thời gian kém”, cũng không thể giải quyết bằng “chơi có kiểm soát” hay “giảm dần”. Đó là một vòng lặp tự duy trì: chơi để chấm dứt khó chịu do chính việc chơi tạo ra. Nếu không phá vỡ vòng lặp đó, bạn không “chơi game”, mà bị hệ thống game sử dụng để tiếp tục tồn tại. Hãy thử ước tính lượng thời gian bạn tin rằng mình sẽ còn dành cho game nếu không có gì thay đổi. Con số cụ thể khác nhau ở mỗi người, nhưng có một điểm chung: nó luôn là rất lớn.

Nếu đến đây mà bạn vẫn thấy điều này mơ hồ, thì đó không phải vì lập luận phức tạp, mà vì sự tự biện hộ vẫn còn nguyên vẹn. Hãy thử một phép so sánh đơn giản hơn: nếu ngay từ đầu bạn chưa từng bước vào vòng lặp này, bạn đã “tiết kiệm” được bao nhiêu thời gian?

Điều cần thiết không phải là quyết tâm, kỷ luật, hay kế hoạch kiểm soát. Chỉ cần một điều: đừng quay lại vòng lặp. Mọi khái niệm như “chỉ chơi một chút”, “chỉ giải trí cho đỡ stress” chính là cách hệ thống tự bảo vệ nó. Cái giá phải trả cho việc quay lại không nằm ở một ván game, mà ở việc tái kích hoạt toàn bộ cơ chế nô dịch đã được tháo gỡ.