Phương pháp ý chí

Các sách, hội nhóm và diễn đàn về việc dừng chơi game thường bắt đầu bằng cách nhấn mạnh mức độ gian nan của quá trình này, mô tả nó như một cuộc leo núi dài hạn. Cách tiếp cận đó đã đặt sai vấn đề ngay từ đầu. Thực tế, việc chấm dứt nghiện game là điều đơn giản.

Tất cả những gì cần làm là không chơi nữa. Không ai bắt bạn phải mở game, đăng nhập hay hoàn thành “nhiệm vụ ngày”, ngoài chính bạn. Game không phải là nhu cầu sinh tồn. Vậy tại sao việc dừng lại lại có vẻ khó? Không phải vì bản thân hành động dừng chơi khó, mà vì người nghiện tự biến nó thành khó bằng việc coi đó là một sự hy sinh, rồi dùng ý chí để chịu đựng sự “mất mát” tưởng tượng đó.

Không ai quyết định trở thành người nghiện. Ban đầu, ta chỉ thử một trò chơi, một phiên chơi, và vì phần lớn trải nghiệm ban đầu không quá đặc biệt, ta tự thuyết phục rằng mình hoàn toàn kiểm soát được. Những lần chơi đầu diễn ra khi rảnh rỗi hoặc vào dịp đặc biệt. Rồi tần suất tăng lên một cách âm thầm. Việc chơi không còn là lựa chọn tự phát mà trở thành thói quen gắn với trạng thái tinh thần: mệt thì chơi, chán thì chơi, căng thẳng thì chơi. Game dần chiếm một vị trí “mặc định” trong đời sống.

Cùng lúc đó, một niềm tin sai hình thành: ta “xứng đáng” với cảm giác thư giãn, thành tựu, thoát ly mà game mang lại. Ta mất dần khả năng nhận ra rằng cùng một vòng lặp, cùng những nhiệm vụ quen thuộc, cùng hệ thống phần thưởng lặp lại không còn tạo hứng thú như ban đầu. Để tìm cảm giác mới, ta leo thang: chơi lâu hơn, khó hơn, nhiều hơn, hoặc chuyển sang những hệ thống được thiết kế kích thích mạnh hơn. Cuối cùng, ta nhận ra game không hề giúp giải tỏa căng thẳng hay mang lại cảm giác thành tựu bền vững. Dù vậy, người nghiện vẫn tin rằng nếu thiếu game, họ không thể chịu đựng cuộc sống thường nhật.

Phải mất rất lâu người ta mới nhận ra mình đã nghiện, bởi ảo tưởng cốt lõi là: người nghiện chơi vì họ thích, chứ không phải vì họ cần. Khi không còn “thích” nữa—trừ khi có yếu tố mới lạ hoặc leo thang—ta lại kết luận rằng mình có thể dừng bất cứ lúc nào. Đây là cái bẫy tự tin: “Tôi không thích game, nên tôi có thể bỏ khi nào muốn.” Vấn đề là bạn dường như không bao giờ muốn bỏ.

Ý định dừng chơi thường xuất hiện sớm: khi công việc sa sút, các mối quan hệ căng thẳng, hoặc nhận ra mình không còn tận hưởng những điều khác. Nhưng người nghiện chỉ hành động khi gặp khủng hoảng. Ngay khi dừng, “con tiểu quỷ” bên trong lên tiếng đòi phần thưởng quen thuộc. Nó không đòi game vì game vui; nó đòi vì game là cách duy nhất nó biết để chấm dứt cảm giác khó chịu do chính nghiện tạo ra. Khi game luôn sẵn sàng—mọi lúc, mọi nơi—sự giằng xé càng dữ dội, nhất là khi có người khác ở bên khiến bạn phải kiềm chế.

Khi người nghiện tiếp cận thông tin, lời khuyên hay cộng đồng, một cuộc kéo co tâm lý bắt đầu. Họ vừa cố chống lại thôi thúc, vừa chịu cảm giác thiếu thốn. “Cứu cánh” quen thuộc biến mất, tạo ra cú sốc ba tầng: căng thẳng, thèm muốn, và cảm giác mất mát. Kết cục quen thuộc là thỏa hiệp: “Chơi ít lại”, “Quản lý thời gian tốt hơn”, “Chọn thời điểm khác”. Khi áp lực tạm lắng, động lực dừng chơi cũng biến mất, và quyết định bị hoãn đến lần khủng hoảng tiếp theo.

Không bao giờ có “thời điểm thích hợp” để dừng, vì cuộc sống luôn có áp lực. Nhưng chính nghiện game mới là thứ làm áp lực nặng hơn. Càng tin rằng game giúp đối phó với căng thẳng, vòng lặp càng siết chặt. Ý tưởng rằng cuộc sống ngày càng khó và game là “cái nạng” chỉ là một ảo tưởng sẽ được tháo gỡ dần. Sau vài thất bại, người nghiện thường nuôi hy vọng rằng một ngày nào đó họ sẽ tự nhiên không còn muốn chơi nữa, thường dựa vào những câu chuyện truyền miệng về “tỉnh ngộ” sau một biến cố.

Hãy nhìn kỹ những câu chuyện đó. Thường thì người trong cuộc đã chuẩn bị sẵn về mặt nhận thức, và biến cố chỉ là cái cớ. Không có phép màu tự phát. Sẽ không có chuyện bạn thức dậy và nghiện tự biến mất. Nó chỉ kết thúc khi bạn làm cho nó kết thúc.

Phương pháp ý chí khiến việc dừng chơi khó vì nó duy trì ảo tưởng hy sinh. Trong suốt quá trình, người nghiện tự nhủ “mai bỏ”, chờ một tín hiệu cảm xúc để bắt đầu. Họ cân nhắc được–mất, liệt kê lý do, và đi đến kết luận quen thuộc: “Đừng chơi nữa.” Nhưng chính cách cân nhắc đó đã đặt game vào vị trí một thứ có giá trị, thứ bạn phải từ bỏ.

Nếu bạn ngồi xuống chấm điểm “lợi ích” của việc dừng chơi và so với “lợi ích” của game, cán cân nghiêng hẳn về phía không chơi. Nhưng người nghiện vẫn vấp ngã vì tin rằng họ đang mất một công cụ giúp sống sót. Sự tẩy não xã hội—rằng ai cũng chơi, rằng kiểm soát là đủ—kết hợp với sự tẩy não của nghiện, tạo nên niềm tin rằng việc bỏ là cực kỳ khó.

Bạn nghe những câu chuyện về người đã bỏ nhưng vẫn “nhớ game” cả đời, hay tái nghiện sau một phút yếu lòng. Những câu chuyện đó củng cố nỗi sợ. Vì vậy, thay vì bắt đầu với cảm giác nhẹ nhõm “mình không cần chơi nữa”, họ bắt đầu trong tâm thế u ám, như bước vào một cuộc chiến trường kỳ. Nhiều người còn “xin phép” trước: cảnh báo người xung quanh rằng họ sẽ cáu kỉnh trong vài tuần. Phần lớn nỗ lực thất bại trước khi thật sự bắt đầu.

Giả sử người nghiện không chơi được vài ngày. Hệ thống cảm nhận dần phục hồi, những kích thích bình thường trở nên rõ hơn. Lý do dừng chơi ban đầu mờ đi, giống như việc bạn lái xe chậm lại sau khi thấy tai nạn rồi tăng tốc trở lại. Ở phía bên kia, “con tiểu quỷ” vẫn chưa nhận được phần thưởng. Không có cơn đau thể xác; chỉ là một thôi thúc mơ hồ đòi chấm dứt khó chịu. Nó gọi đến “con đại quỷ” của sự tẩy não, khiến chính người đã liệt kê mọi lý do để dừng lại bắt đầu tìm mọi lý do để chơi:

• “Cuộc sống ngắn ngủi, ai biết ngày mai thế nào. Giờ cái gì chẳng gây nghiện.”
• “Mình dừng không đúng lúc.”
• “Đợi qua kỳ này, qua dự án này.”
• “Không tập trung được nếu không chơi.”
• “Mình nghiện nặng quá rồi, không quay đầu được.”
• “Ai cũng cần một thứ để xả.”

Những câu này không phải sự thật; chúng là tiếng vọng của một hệ điều kiện hóa đang cố tự duy trì. Phương pháp ý chí thất bại vì nó không tháo gỡ hệ đó. Nó chỉ yêu cầu bạn chịu đựng. Và chịu đựng một thứ mà bạn tin là có giá trị thì không thể bền.

Vấn đề không nằm ở việc bạn thiếu quyết tâm. Vấn đề là bạn đang cố từ bỏ thứ mà bạn tin—một cách sai lầm—rằng mình cần. Khi niềm tin đó sụp đổ, không còn gì để “chịu đựng”.

Đến giai đoạn này, người nghiện game thường đầu hàng trước cơn thôi thúc. Họ mở máy, mở nền tảng quen thuộc, và cuộc giằng co nội tâm đạt đỉnh. Một mặt, có cảm giác nhẹ nhõm tức thì khi vòng lặp được nối lại, “con tiểu quỷ” cuối cùng cũng nhận được phần thưởng. Mặt khác, phiên chơi đó thường nhạt nhẽo, trống rỗng, và người chơi không hiểu vì sao mình lại làm vậy. Vấn đề không nằm ở ý chí. Những gì xảy ra đơn giản là một sự thay đổi quyết định dựa trên “thông tin mới nhất” mà hệ nghiện cung cấp: cảm giác khó chịu phải được chấm dứt ngay.

“Khỏe mạnh hay thành công thì có ích gì nếu phải sống trong phiền muộn?”

Lập luận này nghe có vẻ hợp lý. Ai cũng muốn một cuộc sống dễ chịu hơn là một đời chịu đựng. Nhưng sự phiền muộn mà người nghiện game đang chịu không phải là hệ quả tất yếu của việc không chơi. Nó chủ yếu là kết quả của sự giằng co nhận thức: nghi ngờ, do dự, và cảm giác mình đang phải hy sinh thứ gì đó có giá trị. Khi khởi điểm là “mất mát”, cảm giác thiếu thốn xuất hiện, và thiếu thốn chính là một dạng căng thẳng.

Những thời điểm căng thẳng này thường bùng lên khi tâm trí thì thầm: “chơi một lúc thôi”. Vì đã quyết định dừng, người nghiện không làm theo được, thế là sự bức bối tăng lên. Một yếu tố khác khiến việc dừng chơi khó là chờ đợi. Theo phương pháp ý chí, câu chuyện nội tâm là: “Nếu tôi không chơi đủ lâu, thì thôi thúc sẽ biến mất.” Điều này tạo ra các mốc, các chuỗi ngày, và sự ám ảnh theo dõi tiến độ. Không giống một mục tiêu có điểm kết thúc rõ ràng, ở đây người nghiện đang chờ một cảm giác mơ hồ “xảy ra” trong tương lai.

Nỗi đau trong giai đoạn này là tâm lý, phát sinh từ sự không chắc chắn. Không có cơn đau thể xác, nhưng tác động lại rất mạnh: u ám, bất an, nghi ngờ, và sợ hãi.

• “Cơn thôi thúc này còn kéo dài bao lâu?”
• “Liệu mình có còn thấy hứng thú với bất cứ thứ gì khác không?”
• “Liệu mình còn chịu nổi áp lực sắp tới không?”
• “Liệu mình có đang phá hỏng cuộc sống của chính mình không?”

Trong khi chờ đợi “mọi thứ khá lên”, bản thân game lại ngày càng được thần thánh hóa. Trên thực tế, có một điều đang diễn ra: nếu người nghiện không khởi động vòng lặp trong một thời gian, thôi thúc sẽ suy yếu. Nhưng vì cảm giác khó chịu khi không chơi chủ yếu là tâm lý và khá tinh vi, người nghiện khó nhận ra. Nhiều người đi đến kết luận rằng mình đã “cai xong”, rồi thử “chơi một chút để chứng minh”. Kết quả là vòng lặp được kích hoạt lại, và giọng nói quen thuộc xuất hiện: “thêm một ván nữa”.

Khi còn nhỏ, bạn từng mê mẩn một trò chơi hoặc một bộ phim hoạt hình. Sau này, bạn không còn hứng thú nữa. Không phải vì có ai cấm đoán, mà vì bạn đã có những mối quan tâm khác và thứ đó không còn mang tính kỳ diệu. Phương pháp ý chí giống như cấm một đứa trẻ chơi: nó giữ nguyên giá trị của trò chơi trong tâm trí. Cách tiếp cận đúng không phải là cấm, mà là thấy rõ rằng nó không có giá trị như ta tưởng.

Người nghiện thường không chơi ngay. Họ tự nhủ “mình không muốn nghiện nữa”, đặt ra một khoảng “an toàn” vài giờ, vài ngày, hoặc vài tuần. Rồi xuất hiện ý nghĩ: “Giờ thì chắc ổn rồi, chơi một lần cũng không sao.” Và họ trượt lại đúng cái dốc cũ.

Những người dừng chơi bằng phương pháp ý chí thường thấy quá trình kéo dài và nặng nề vì sự tẩy não vẫn còn nguyên. Khi vòng lặp hành vi đã yếu đi, phần nhận thức vẫn tiếp tục gây khổ sở. Một số người cuối cùng cũng chịu đựng đủ lâu để “chấp nhận” cuộc sống không chơi, nhưng vẫn mang theo niềm tin rằng game từng giúp họ cải thiện tâm trạng. Phần tẩy não còn sót lại này giải thích vì sao nhiều người tái nghiện sau thời gian dài.

Nhiều người “tự thưởng” cho mình một phiên chơi, hoặc dùng nó để chứng minh khả năng kiểm soát. Trong khoảnh khắc, họ thấy mình đúng: không quá phấn khích, không cần leo thang. Thế là họ tự tin rằng mình có thể dừng bất cứ lúc nào—sau kỳ nghỉ, sau sự kiện này. Họ không nhận ra rằng các đường trượt nhận thức lại được bôi trơn thêm.

Và khi nhận ra, thì đã quá muộn. Cái bẫy mà họ tưởng đã thoát lại giăng ra y nguyên.

Sự thật là, chưa bao giờ có “tận hưởng” ở đây cả. Nếu chơi game vì vui, không ai lại ở lì trong những vòng lặp vô nghĩa lâu hơn mức cần thiết. Người nghiện tin rằng mình thích chơi chỉ vì khó chấp nhận một sự thật khác: mình đã nghiện một thứ không thực sự mang lại niềm vui. Phần lớn sức hút của game tự duy trì nằm ở tầng tiềm thức, trong các cơ chế phần thưởng và tính mới lạ. Nếu người chơi phải ý thức đầy đủ về cái giá phải trả và sự rỗng tuếch của “phần thưởng”, ảo ảnh tận hưởng sẽ sụp đổ.

Khi cố lờ đi mặt trái, người nghiện thường tự hạ thấp giá trị bản thân, cảm thấy ngu ngốc và yếu đuối. Điều đó rất khó chấp nhận. Nếu quan sát kỹ, bạn sẽ thấy người đang chơi chỉ cảm thấy “dễ chịu” khi họ tạm thời đánh mất ý thức về hành động của mình. Ngay khi ý thức quay lại, cảm giác khó chịu và tự trách xuất hiện.

Game không âm mưu gì cả. Nhưng hệ nghiện thì tự nuôi sống chính nó. Khi “con tiểu quỷ” đó và toàn bộ sự tẩy não đi kèm bị loại bỏ, ham muốn chơi sẽ tự sụp đổ—không phải vì bạn gồng mình chịu đựng, mà vì không còn gì để chịu đựng nữa.