Cẩn thận với việc cắt giảm (nghiện video game)

Nhiều người nghiện video game tìm đến việc “chơi ít lại” như một bước đệm để dừng hẳn, hoặc như một nỗ lực nhằm kiểm soát cái thôi thúc bên trong. Không ít người còn được khuyên rằng chỉ cần giảm giờ chơi, đặt giới hạn thời gian, hoặc “chơi có trách nhiệm” thì vấn đề sẽ tự biến mất. Việc coi cắt giảm như một bước trung gian để thoát nghiện là một sai lầm mang tính cấu trúc. Chính những nỗ lực này là một trong những lý do khiến người ta mắc kẹt với game trong nhiều năm, thậm chí cả đời.

Thông thường, ý tưởng cắt giảm xuất hiện sau một hoặc nhiều lần “bỏ game” thất bại. Sau vài giờ hoặc vài ngày không chơi, người nghiện sẽ tự nhủ những điều kiểu như: “Không thể chịu nổi cảm giác tối nào cũng trống rỗng thế này. Thôi thì từ giờ chỉ chơi game ba ngày một lần. Nếu làm được, mình có thể giữ nguyên hoặc giảm tiếp.”

Hệ quả gần như luôn giống nhau.

Thứ nhất, họ mắc kẹt trong trạng thái tệ nhất có thể: vẫn nghiện game, và duy trì hệ thống nghiện không chỉ ở hành vi mà còn trong niềm tin. Game vẫn là thứ “có giá trị”, vẫn là phần thưởng, vẫn là chỗ dựa tinh thần.

Thứ hai, họ bắt đầu mong thời gian trôi nhanh hơn, không phải để sống, mà để đến lượt chơi tiếp theo.

Thứ ba, trước khi cắt giảm, mỗi khi cảm thấy bồn chồn hay trống rỗng, họ có thể mở game để tạm chấm dứt khó chịu. Giờ đây, ngoài các căng thẳng thông thường của cuộc sống, họ còn tự tạo ra một lớp căng thẳng mới kéo dài suốt ngày: biết rằng mình muốn chơi nhưng không được chơi. Điều này làm mức độ khổ sở tăng lên đáng kể.

Thứ tư, trong chính những lần chơi đó, họ không còn “tận hưởng” đa số thời gian chơi. Mọi thứ diễn ra gần như tự động: đăng nhập, làm nhiệm vụ, leo hạng, mở rương. Lần chơi duy nhất có vẻ “đáng giá” là lần sau một thời gian dài phải nhịn. Khi họ cố kéo dài thời gian chờ đợi thêm vài tiếng hay vài ngày, mỗi lần chơi lại có cảm giác “đã” hơn. Nhưng cảm giác này không đến từ game. Nó đến từ việc chấm dứt trạng thái bồn chồn do thèm muốn gây ra. Thời gian chịu đựng càng lâu, khoảnh khắc giải tỏa càng được diễn giải sai thành “niềm vui”.

Khó khăn chính khi dừng chơi game không nằm ở một cơn nghiện sinh lý mạnh mẽ. Thực tế, người nghiện có thể không chơi game khá dễ dàng trong nhiều hoàn cảnh: khi có việc gấp, khi đi du lịch, khi ở cùng người khác, khi gặp biến cố gia đình hay áp lực công việc. Họ có thể không chơi mười ngày mà không có vấn đề gì. Nhưng nếu phải không chơi mười ngày trong khi hoàn toàn có thể chơi, họ sẽ cảm thấy phát điên.

Nhiều người có thể đi ngang quán net, cửa hàng game, hoặc thấy bạn bè chơi mà vẫn kiềm chế được. Họ có thể không chơi khi ở nhà người khác, khi không có thiết bị quen thuộc, hoặc khi hoàn cảnh “không cho phép”. Trớ trêu thay, nhiều người còn cảm thấy nhẹ nhõm khi có một lý do bên ngoài buộc họ không được chơi. Khoảng thời gian đó cho họ hy vọng rằng có lẽ một ngày nào đó, họ sẽ không còn muốn chơi nữa.

Vấn đề thực sự không phải là game, mà là sự tẩy não: niềm tin rằng game là phần thưởng, là chỗ dựa, là thứ giúp xả stress, và rằng cuộc sống sẽ thiếu hụt nếu không có nó. Việc cắt giảm nuôi dưỡng trực tiếp ảo tưởng này. Nó khiến bạn bất an, khiến bạn tin rằng thứ quý giá nhất trong ngày là phiên chơi sắp tới, và rằng bạn sẽ không bao giờ thực sự ổn nếu không được chạm vào game.

Người nghiện cố gắng cắt giảm thường tin rằng chơi ít đi thì ham muốn sẽ giảm. Trên thực tế, họ chỉ kéo dài thời gian chịu đựng ham muốn, và vì vậy khoảnh khắc chơi trở nên “đặc biệt” hơn trong trí tưởng tượng. Dù vậy, họ cũng sẽ nhận ra rằng game quen thuộc không còn mang lại cảm giác như trước. Điều này không ngăn họ chơi tiếp. Nếu một trò chơi chỉ có một vòng lặp duy nhất và không có yếu tố mới lạ, rất ít người sẽ chơi lâu dài. Chính hệ thống kích thích – phần thưởng và tính lặp có biến tấu mới là thứ giữ họ lại.

Khoảnh khắc tệ nhất của “tự chủ” là gì? Là phải chờ đợi, đếm từng giờ, từng ngày để đến lượt chơi. Vậy khoảnh khắc được mong đợi nhất trong chế độ “chơi ba ngày một lần” là gì? Chính là lúc đăng nhập sau ba ngày chờ đợi. Bạn có thực sự chơi vì trò chơi đó thú vị, hay vì bạn cần chấm dứt cảm giác thiếu thốn mà bạn đã tự tạo ra, kèm theo ảo tưởng rằng mình “xứng đáng” với phần thưởng này?

Chừng nào niềm tin rằng bạn thích game còn tồn tại, bạn không thể chứng minh điều ngược lại mà không tái nghiện. Nếu bạn tin rằng chỉ một vài trò, một vài thể loại, hay một vài chế độ chơi là “có giá trị”, hãy tự hỏi: vậy tại sao bạn vẫn chơi những phần khác? Vì thói quen? Vì quán tính? Vì không chơi thì bồn chồn? Không có sự khác biệt bản chất nào giữa một phiên chơi hôm nay và một phiên chơi cách đây một tháng. Cái khác nằm ở trạng thái tâm lý của bạn, không phải ở game.

Bạn có thể tự kiểm chứng điều này. Hãy nghĩ đến một trò hoặc một màn chơi mà bạn cho là “đỉnh” cách đây một tháng. Sau một tháng không chơi, quay lại và bạn sẽ thấy cảm giác gần như y hệt. Nó chỉ có vẻ khác khi bạn đang căng thẳng, thất vọng, hoặc trống rỗng trước đó. Người nghiện không thể cảm thấy ổn định chừng nào hệ thống thèm muốn vẫn còn hoạt động.

Vậy “sự thỏa mãn” nằm ở đâu? Nó chỉ đơn giản là sự chấm dứt của khó chịu. Sự khác biệt giữa chơi game và không chơi game, trong trải nghiệm của người nghiện, là sự khác biệt giữa tạm thời dễ chịu và tiếp tục bồn chồn. Đó là lý do game có vẻ “tốt”. Không phải vì nó mang lại điều gì, mà vì nó dừng lại điều mà chính nó đã gây ra.

Cắt giảm không chỉ không hiệu quả, mà còn là một hình thức tự tra tấn. Nó không hiệu quả vì người nghiện hy vọng rằng bằng cách chơi ít hơn, ham muốn sẽ giảm. Nhưng đây không phải là thói quen có thể điều chỉnh dần. Đây là một hệ nghiện, và bản chất của nghiện là muốn nhiều hơn, không phải ít hơn. Do đó, để cắt giảm, người nghiện buộc phải dựa vào ý chí và kỷ luật suốt đời. Cắt giảm đồng nghĩa với việc phải “quản lý” bản thân mãi mãi.

Vấn đề không nằm ở dopamine hay sinh lý. Vấn đề nằm ở niềm tin sai lầm rằng game mang lại khoái lạc, giảm stress, hoặc làm cuộc sống có ý nghĩa hơn. Niềm tin này được gieo từ trước, rồi được chính trải nghiệm nghiện củng cố. Cắt giảm chỉ làm niềm tin đó ăn sâu hơn, cho đến khi game trở thành trung tâm vô hình của đời sống.

Một số ít người “thành công” sau một giai đoạn cắt giảm ngắn thực chất là vì họ đã dừng hẳn, không phải vì cắt giảm. Việc kéo dài quá trình chỉ làm tăng khổ sở, tăng cảm giác thất bại, và củng cố niềm tin rằng mình “nghiện nặng” hay “yếu ý chí”. Điều này thường đủ để họ quay lại game như một chỗ dựa quen thuộc, ít nhất là cho đến lần thử tiếp theo.

Nếu cắt giảm có ích gì, thì đó chỉ là giúp bạn thấy rõ một điều: game không hề thú vị khi tách khỏi sự chờ đợi và thèm muốn. Nó chỉ có vẻ “đáng” khi bạn đã phải chịu đựng trước đó.

Các lựa chọn thực tế là:

Một, cắt giảm suốt đời và tự áp đặt sự tra tấn mà bạn không thể duy trì. Hai, tiếp tục giằng co và chịu đựng vô thời hạn. Ba, chấm dứt hoàn toàn hệ thống nghiện, không phải bằng ý chí, mà bằng cách nhìn thẳng vào sự vô ích của nó.

Cuối cùng, cần hiểu rằng không tồn tại cái gọi là “thỉnh thoảng chơi” đối với nghiện game. Mỗi lần quay lại đều kích hoạt lại toàn bộ chuỗi phản ứng cũ. Chuỗi đó sẽ tiếp diễn cho đến khi bạn chủ động phá vỡ nó ở cấp độ nhận thức.

Hãy nhớ: càng cố kiểm soát, càng chứng tỏ bạn chưa hiểu bản chất của nghiện.