Các khía cạnh của sự tẩy não

“Con đại quỷ” của cạm bẫy cờ bạc không tự nhiên mà có. Nó được nuôi lớn dần bởi nhiều yếu tố chồng chéo: áp lực xã hội, hình ảnh trên truyền thông, lời rủ rê của bạn bè, và đặc biệt là những độc thoại nội tâm của chính người nghiện. Nếu chỉ dùng ý chí để chống lại mà không tháo gỡ những ảo tưởng xoay quanh cờ bạc, người nghiện rất dễ rơi vào thất vọng rồi tái nghiện. Muốn thoát ra, cần bóc tách giá trị tưởng tượng mà bạn đã gán cho cờ bạc và nhìn thẳng vào những gì mình đang đánh mất.

Một điểm then chốt là mối liên hệ giữa sự tẩy não và nỗi sợ. Chính nỗi sợ về “cơn đau cai nghiện” trong tương lai lại chính là cơn đau cai nghiện. Nỗi sợ ấy là cảm giác bồn chồn, trống rỗng, bất an khi không còn đặt cược. Hãy nhớ lại các triệu chứng thường được gán cho “withdrawal”: tim đập nhanh, mồ hôi tay, khó ngủ, đầu óc bứt rứt. Rồi so sánh với những tình huống khác tạo ra cảm giác tương tự: phỏng vấn, thuyết trình, hồi hộp chờ kết quả quan trọng. Đó đều là phản ứng lo âu do sợ hãi, không phải cơn đau thể chất. Nếu đây là nghiện thuần sinh lý, tại sao sự ám ảnh vẫn kéo dài hàng tháng? Rõ ràng, thứ giữ bạn lại không nằm ở cơ thể, mà ở tâm trí.

Căng thẳng

Không chỉ biến cố lớn, mà cả những căng thẳng rất nhỏ cũng có thể đẩy người nghiện vào “vùng nguy hiểm”. Căng thẳng đến từ giao tiếp xã hội, cuộc gọi công việc, trách nhiệm gia đình, áp lực tài chính. Lấy ví dụ những cuộc gọi: phần lớn không mang tin vui. Khi trở về nhà, thêm tiếng ồn, thêm yêu cầu, thêm mệt mỏi, người nghiện bắt đầu nghĩ đến việc “xả stress” bằng một ván cược buổi tối. Cơn thiếu hụt kích thích cộng với bất ổn hằng ngày làm mòn sức lực, khiến vòng nghiện chặt hơn. Khi đặt cược, cảm giác căng thẳng tạm thời hạ xuống. Sự giải tỏa này là có thật trong khoảnh khắc, nhưng về lâu dài, người nghiện trở nên căng thẳng hơn so với người không chơi.

Ví dụ sau không nhằm gây sốc, mà để làm rõ: cờ bạc phá hủy hệ thần kinh chứ không hề giúp nó thư giãn.

Hãy tưởng tượng một giai đoạn bạn không còn cảm nhận được sự hài lòng từ những thành tựu đời thực—công việc, quan hệ, nghỉ ngơi—trong khi một chuỗi kết quả ngẫu nhiên trên màn hình lại chiếm trọn sự chú ý. Hãy hình dung người thân, người bạn đời của bạn phải cạnh tranh và thua cuộc trước những con số, những vòng quay, những kèo cược ảo. Và dù nhận ra điều đó, bạn vẫn tiếp tục chơi cho đến khi kiệt quệ. Những câu chuyện như vậy không hề hiếm. Đó là mặt trái của “thuốc phiện” cờ bạc đối với não bộ. Càng nghiện lâu, bạn càng mất tự tin và càng tin nhầm rằng cờ bạc đang giúp mình “đỡ hơn”.

Bạn đã từng hoảng khi hệ thống bị lag, khi tài khoản không truy cập được, khi không kịp đặt cược? Người không chơi không có cảm giác đó, bởi cờ bạc chính là nguyên nhân. Dần dần, nó ăn mòn hệ thần kinh, củng cố những đường mòn trong não, làm suy yếu khả năng tự chủ. Rồi người nghiện mắc kẹt trong ảo tưởng rằng cờ bạc là chỗ dựa và không thể sống thiếu nó.

Cờ bạc không làm bạn bớt căng thẳng; nó đang phá hủy sự bình yên của bạn. Một hệ quả rõ rệt của việc thoát nghiện là sự trở lại của sự ổn định và tự tin nội tại—những thứ vốn không cần cờ bạc để tồn tại.

Chán

Nếu bạn giống nhiều người khác, những lúc rảnh rỗi, tay bạn gần như tự động mở ứng dụng hay trang cá cược quen thuộc. Việc cho rằng cờ bạc xua tan buồn chán là một ảo tưởng khác. Buồn chán là một trạng thái tinh thần, thường xuất hiện khi bạn đã kiêng một thời gian hoặc đang cố cắt giảm.

Thực tế là thế này: khi đã quen với sức hút siêu thường của cờ bạc và rồi dừng lại, bạn sẽ cảm thấy trống trải. Nếu có việc gì đó đủ nhẹ nhàng để chiếm tâm trí, bạn có thể trải qua những khoảng dài mà không bị “thiếu” làm phiền. Nhưng khi buồn chán và không có gì phân tán, bạn lại tìm đến con tiểu quỷ để nuôi nó. Khi không cố cai hay cắt giảm, việc đặt cược diễn ra gần như vô thức. Nếu cố nhớ lại các lần chơi trong tuần, người nghiện thường chỉ nhớ lờ mờ—lần gần nhất, hoặc sau một quãng “nghỉ”.

Sự thật là cờ bạc làm tăng buồn chán. Sau những phiên chơi, bạn thường uể oải, trống rỗng. Thay vì tham gia hoạt động giàu năng lượng, bạn có xu hướng nằm dài và xoa dịu cảm giác thiếu hụt. Sự tẩy não khiến não diễn giải cờ bạc là “thú vị”. Vì vậy, việc gỡ bỏ sự tẩy não là điều cốt lõi: phần lớn người nghiện tìm đến cờ bạc khi chán, không phải vì cờ bạc thú vị, mà vì não đã bị lập trình để tin như vậy.

Cũng tương tự, chúng ta bị nhồi nhét ý tưởng rằng “hồi hộp” đồng nghĩa với “thư giãn”. Thực tế, không có gì thư giãn trong việc phải tạo ra căng thẳng để rồi tạm thời giải tỏa nó. Người không nghiện không cần vòng lặp đó để cảm thấy ổn. Khi phân biệt được điều này, cái gọi là “giải trí” sẽ tự lộ diện là một chiếc nạng giả—và khi nạng bị bỏ đi, thứ còn lại không phải là mất mát, mà là sự yên ổn vốn có.

Tập trung

Cờ bạc không giúp bạn tập trung hơn — bởi khi cần tập trung, phản xạ tự nhiên là tránh xa những thứ gây xao nhãng. Thế nhưng người nghiện cờ bạc lại làm điều ngược lại: mỗi khi cần dồn trí lực cho công việc, họ vô thức mở ứng dụng, xem bảng kèo, “cho con tiểu quỷ ăn” một chút để xoa dịu cơn thiếu hụt, rồi quay lại việc đang làm. Mọi thứ diễn ra nhanh đến mức họ thậm chí không ý thức được mình vừa đặt cược hay theo dõi kết quả. Hậu quả thì tích tụ dần. Sau nhiều năm ngập trong các cú sốc dopamine từ cờ bạc, não bộ bị biến đổi: trí nhớ kém hơn, khó lập kế hoạch, và khả năng kiểm soát hành vi bốc đồng suy giảm.

Bạn cũng bị thôi thúc phải tìm kiếm sự mới lạ cho lần chơi tiếp theo vì những kèo cũ không còn tạo ra đủ dopamine và opioid nữa. Vì vậy, bạn lang thang giữa các sàn, các trò, các mức cược, chống lại thôi thúc vượt ranh giới sang những lựa chọn rủi ro hơn. Kết cục là căng thẳng tăng lên và cảm giác trống rỗng sâu hơn sau khi kết thúc.

Khả năng tập trung suy giảm còn vì não đã quen với những cú “sốc dopamine” quá lớn từ cờ bạc, làm mòn các thụ thể dopamine. Do đó, não không còn phản ứng với những “liều nhỏ” dopamine từ các hoạt động bình thường như vận động, đọc sách hay làm việc có chiều sâu. Khi vòng lặp này chấm dứt, khả năng tập trung và cảm hứng sẽ dần trở lại — mạnh hơn bạn tưởng. Với nhiều người, chính sự mất tập trung là rào cản khiến họ thất bại khi cố ép mình dừng chơi bằng ý chí: họ chịu được bứt rứt và cáu gắt, nhưng khi đối diện một việc khó mà không tập trung như trước, họ sụp đổ.

Nhưng sự mất tập trung đó không phải vì bạn “thiếu may mắn”, càng không phải vì thiếu cờ bạc. Đó là rào cản tinh thần của nghiện. Khi gặp rào cản, người nghiện làm gì? Mở ứng dụng, xem kèo quen thuộc — dù việc đó chẳng giải quyết vấn đề nào. Rồi họ quay lại làm việc, giống như người chưa từng nghiện vẫn làm hằng ngày.

Khi còn nghiện, bạn hiếm khi quy trách nhiệm cho nguyên nhân thật sự. Bạn không nghĩ mình đang rối loạn kiểm soát xung động — chỉ là “xuống phong độ” thôi. Khoảnh khắc bạn dừng chơi, mọi thứ tồi tệ đều bị đổ lỗi cho việc dừng lại. Giờ đây, khi gặp rào cản tinh thần, thay vì vượt qua nó, bạn tự nhủ: “Tôi cần đặt cược ngay bây giờ.” Từ đó, bạn nghi ngờ quyết định thoát khỏi cảnh nô lệ của mình.

Nếu bạn tin rằng cờ bạc giúp bạn tập trung, thì chỉ cần lo lắng về việc mất nó cũng đủ làm bạn mất tập trung. Chính sự nghi ngờ — không phải “đau cai” thể chất — mới gây ra vấn đề. Hãy nhớ: chỉ người nghiện mới phải chịu vật vã; người không chơi không có thứ gì để vật vã cả.

Thư giãn

Phần lớn người nghiện tin rằng cờ bạc giúp họ thư giãn. Không hề. Việc cuống cuồng theo dõi kèo, chờ kết quả, và cuộc đấu tranh nội tâm khi vượt qua giới hạn chắc chắn không phải là thư giãn.

Khi đêm xuống sau một ngày dài, người bình thường ăn uống, nghỉ ngơi và cảm thấy trọn vẹn. Người nghiện thì không — họ còn một cơn đói khác đang âm ỉ. Họ gọi cờ bạc là “phần thưởng” sau lao động. Thực chất, đó chỉ là con tiểu quỷ đang kêu gào.

Sự thật là: người nghiện không bao giờ thật sự thư giãn. Và nếu tiếp tục, cảm giác đó chỉ tệ hơn.

Mỗi khi nghe người nghiện biện minh, thông điệp quen thuộc là: “Nó giúp tôi thư giãn.” Hãy nhìn những câu chuyện nơi người ta hy sinh thời gian gia đình, giấc ngủ, và sự bình yên để theo dõi kèo hàng giờ liền — gọi đó là “xả stress”.

Tại sao có người trở nên căng thẳng tột độ khi không được “nạp liều”, ngay cả sau những trải nghiệm đời thực vốn đã đủ mệt? Vì cờ bạc hứa hẹn một thứ “ít rủi ro, lãi cao” ngay trong tầm tay — một ảo tưởng được nuôi bằng các cú sốc dopamine. Khi con tiểu quỷ thôi thúc, mọi thứ khác trở nên “kém hấp dẫn”.

Vậy tại sao người không chơi lại có thể thư giãn hoàn toàn, còn người nghiện chỉ cần thiếu một hai ngày đã bồn chồn không yên? Hãy đọc những chia sẻ của người từng thề dừng lại: họ vật lộn với cám dỗ ra sao — rõ ràng chẳng hề thư giãn khi mất đi “thú vui duy nhất” mà họ tin là mình xứng đáng. Họ đã quên cảm giác thư thái thật sự. Cờ bạc giống một cái bẫy ngọt: ban đầu tưởng đang hưởng lợi, đến khi nhận ra thì đã bị tiêu hóa từ lâu.

Năng lượng

Phần lớn người nghiện nhận ra tác động leo thang và sự mới lạ của cờ bạc lên hệ phần thưởng. Nhưng rất ít người thấy rằng cờ bạc còn âm thầm bào mòn năng lượng sống.

Một khía cạnh tinh vi của cạm bẫy là tác động dần dần lên cả thể chất lẫn tinh thần, đến mức bạn coi thiếu năng lượng là bình thường. Tác động này giống thói quen ăn uống tệ: nó không xảy ra trong một đêm. Nếu mọi thứ diễn ra tức thì — tối khỏe mạnh, sáng thức dậy nặng nề, uể oải — bạn sẽ hoảng sợ. Nhưng vì nó diễn ra chậm, bạn quen với sự lờ đờ.

Cờ bạc cũng vậy. Nếu bạn có thể so sánh trực tiếp cảm giác của mình sau vài tuần không chơi, bạn sẽ thấy sự khác biệt rõ rệt. Hãy tự hỏi: bạn có thực sự thấy “tốt hơn” khi chơi, hay chỉ là đã tụt sâu đến mức coi đáy là bình thường? Không chỉ năng lượng tăng lên, mà sự tự tin và khả năng tập trung cũng cải thiện đáng kể.

Mệt mỏi thường bị đổ cho tuổi tác. Khi xung quanh ai cũng ít vận động và uể oải, sự suy kiệt được “bình thường hóa”. Niềm tin rằng năng lượng chỉ dành cho người trẻ là một biểu hiện khác của tẩy não. Cùng với sự chai lì dopamine, ta quên luôn thế nào là nhịp sống lành mạnh.

Sau một thời gian ngắn dừng chơi, cảm giác lờ đờ sẽ giảm. Vấn đề là: khi còn chơi, bạn liên tục tiêu hao năng lượng — như rút tiền khỏi tài khoản — đồng thời làm rối loạn hệ điều hành cảm xúc và động lực của não. Việc chấm dứt vòng lặp này cho kết quả rõ rệt ngay từ đầu: con tiểu quỷ yếu dần, những đường trượt dopamine đóng lại. Quá trình phục hồi trung tâm phần thưởng nhẹ hơn rất nhiều so với con dốc trượt bạn đã đi xuống. Nếu bạn chọn con đường dùng ý chí để gồng mình, lợi ích về năng lượng sẽ bị che lấp bởi trầm uất do nghi ngờ. Nhưng bản năng của bạn đã biết sự thật: thứ được phơi bày ở đây là đúng.