Người nghiện “bình thường”

Những người nghiện nặng thường ghen tị với những người nghiện cờ bạc “bình thường”. Ai cũng từng nghe kiểu tuyên bố này: “Tôi có thể cả tuần không đánh cũng chẳng sao.” Người nghiện nặng ước gì mình được như vậy. Nhưng có một điều cần làm rõ ngay từ đầu: không có người nghiện nào thực sự hài lòng vì mình là người nghiện, dù là “bình thường” hay nặng. Cần ghi nhớ ba sự thật đơn giản:

Không ai từng quyết định trở thành người nghiện. Vì vậy, mọi người nghiện đều cảm thấy mình ngu ngốc. Và vì vậy, mọi người nghiện đều phải tự lừa mình và lừa người khác, trong một nỗ lực vô ích để biện minh cho sự ngu ngốc đó.

Những người yêu thích một thú vui lành mạnh thường khoe họ làm điều đó nhiều thế nào và mong chờ nó ra sao. Vậy tại sao người nghiện cờ bạc lại khoe rằng họ “đánh ít” thế nào? Nếu tiêu chí thực sự là sự tự do, thì danh hiệu cao nhất phải là hoàn toàn không đánh mới đúng.

Nếu ai đó nói với bạn: “Tôi có thể nhịn chơi một trò mình thích cả tuần mà vẫn ổn”, bạn sẽ thấy câu nói đó vô nghĩa. Nếu thật sự thích và không lệ thuộc, thì tại sao việc “nhịn” lại cần được nhấn mạnh? Vì vậy, khi một người nghiện nói rằng họ đã “sống sót” cả tuần không đánh bạc, điều họ đang làm là cố thuyết phục bản thân và người khác rằng “tôi vẫn ổn”. Nhưng nếu họ thực sự ổn, sẽ không cần phải tuyên bố như vậy. Cách hiểu chính xác hơn là: “Tôi đã phải chịu đựng cả tuần không có cờ bạc.” Và giống như mọi người nghiện khác, họ hy vọng rằng nếu chịu đựng được tuần này, thì có lẽ họ sẽ chịu đựng được cả đời. Nếu một tuần đã là “sống sót”, bạn có thể hình dung ván cược tiếp theo sẽ được thổi phồng thành thứ gì trong tâm trí họ.

Đây là lý do tại sao người nghiện “bình thường” trên thực tế lại nguy hiểm hơn người nghiện nặng. Không chỉ vì ảo tưởng về “sự kích thích” của họ còn nguyên vẹn, mà còn vì họ ít động lực để dừng lại. Họ dành ít thời gian hơn cho cờ bạc, nên hậu quả chưa đủ rõ để buộc họ phải nhìn thẳng. Đôi khi họ gặp rắc rối tài chính, mất tập trung, lo âu, nhưng không liên hệ nguyên nhân với cờ bạc và đổ lỗi cho các yếu tố khác. Cần nhắc lại: cái gọi là “khoái cảm” trong cờ bạc chỉ tồn tại trong chu kỳ mong đợi–đuổi theo và trong khoảnh khắc giải tỏa cơn thiếu hụt. Nó không phải là niềm vui thật. Hãy hình dung sự lệ thuộc như một cơn ngứa rất nhẹ, quá nhẹ để nhận ra trong phần lớn thời gian, nhưng đủ để khiến bạn luôn ở trạng thái khó chịu ngầm.

Khi có một cơn ngứa kéo dài, phản xạ tự nhiên là gãi. Khi hệ thống tưởng thưởng ngày càng chai lì, phản xạ tự nhiên là tăng mức cược, kéo dài thời gian chơi, tìm trò mới, tìm cảm giác mạnh hơn, hoặc “đánh gỡ”. Có bốn yếu tố chính ngăn người nghiện cờ bạc lao vào chơi liên tục không ngừng nghỉ.

Thứ nhất là thời gian. Phần lớn không có vô hạn thời gian cho việc đó.

Thứ hai là sức khỏe và khả năng chịu đựng. Việc liên tục căng thẳng, hồi hộp, thất vọng và tự trách tiêu hao năng lượng thần kinh rất lớn. Khả năng chịu đựng này khác nhau ở mỗi người và ở từng giai đoạn cuộc đời. Đây hoạt động như một cơ chế kìm hãm tự động.

Thứ ba là kỷ luật bên ngoài. Công việc, gia đình, xã hội, hoặc sự giằng co nội tâm buộc người nghiện phải đặt ra những giới hạn giả tạo.

Thứ tư là trí tưởng tượng. Chính sự hạn chế trong trí tưởng tượng khiến người ta đánh giá thấp mức độ leo thang, sự mới lạ và “giá trị” mà lần chơi tiếp theo hứa hẹn mang lại trong đầu họ.

Thật dễ để coi những người nghiện “không bình thường” là yếu đuối và không hiểu vì sao người khác lại “kiểm soát” được. Nhưng người nghiện nặng cần hiểu rằng đa số người nghiện “bình thường” đơn giản là không có khả năng, về thể chất hoặc hoàn cảnh, để đánh liên tục. Điều đó đòi hỏi sức chịu đựng và mức ám ảnh rất lớn. Nhiều người “mỗi tuần một lần” mà người nghiện nặng ghen tị, thực chất không thể làm nhiều hơn, hoặc vì công việc, xã hội, hoặc sự ghê sợ bản thân khi cảm thấy mình sắp mất kiểm soát.

Để rõ ràng hơn, cần một vài định nghĩa.

Người không chơi.

Là người chưa từng rơi vào cái bẫy. Tuy nhiên, họ không nên tự mãn. Họ không chơi chủ yếu là nhờ may mắn hoặc hoàn cảnh. Mọi người nghiện đều từng tin chắc rằng mình sẽ không bao giờ nghiện, và không ít người “không chơi” đôi khi vẫn thử “một ván cho biết”.

Người nghiện “bình thường”.

Có thể chia thành hai loại chính.

Loại thứ nhất là người đã rơi vào bẫy nhưng không nhận thức được. Không có gì để ghen tị ở đây. Họ chỉ đang gặm miếng mồi của cái bẫy và rất có thể sẽ tiến triển thành nghiện nặng. Giống như mọi người nghiện cờ bạc đều bắt đầu bằng vài ván “cho vui”, không ai khởi đầu với ý định lệ thuộc.

Loại thứ hai là người từng nghiện nặng và vì vậy tin rằng họ không thể dừng hẳn. Đây là nhóm đáng buồn nhất, và họ tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau, mỗi hình thức đều cần được bóc tách riêng.

Người nghiện “mỗi ngày một lần”.

Nếu họ thật sự tận hưởng cờ bạc, vậy tại sao chỉ chơi mỗi ngày một lần? Nếu họ hoàn toàn có thể bỏ, vậy tại sao còn phải giữ lại “một lần cho vui”? Cái gọi là “thói quen” này thực chất giống như việc tự đập đầu vào tường, chỉ để lúc dừng lại thì cảm thấy dễ chịu hơn. Người nghiện mỗi ngày một lần chỉ xoa dịu được cơn thiếu hụt trong một khoảng thời gian ngắn. Phần lớn thời gian còn lại trong ngày, họ vẫn mang trạng thái bức bối ngầm đó, lặp đi lặp lại suốt nhiều năm. Họ giữ mức “mỗi ngày một lần” không phải vì thích, mà vì sợ bị phát hiện, sợ hậu quả, hoặc sợ làm tổn hại thêm hệ thần kinh của mình. Rất dễ để chỉ ra cho người nghiện nặng rằng họ chẳng hề “thích” gì cờ bạc, nhưng khó hơn nhiều để làm điều đó với người tự nhận là “đánh cho vui”. Bất kỳ ai từng cố gắng cắt giảm đều biết đó là một hình thức tra tấn tinh thần, và gần như chắc chắn sẽ giữ họ mắc kẹt trong nghiện ngập suốt đời.

Người nghiện bị “từ chối”

Họ đòi hỏi cảm giác kích thích, thắng–thua, hồi hộp mỗi ngày, nhưng đời sống thực không phải lúc nào cũng cung cấp được. Ban đầu, họ tìm đến cờ bạc để lấp đầy khoảng trống đó. Khi đã bước lên “máng trượt” của những ván cược, họ nhanh chóng bị cuốn vào vòng xoáy của sự mới lạ, tỷ lệ kèo, trò chơi khác, mức cược khác, những cú lật kèo bất ngờ. Trên thực tế, họ gần như hài lòng với sự trống rỗng hay thất vọng của đời sống thường ngày, vì điều đó cho họ một cái cớ hợp lý để quay về thế giới cờ bạc của riêng mình. Nếu cờ bạc thực sự mang lại nhiều điều tốt đẹp đến vậy, thì cần gì những nguồn vui khác trong đời sống? Họ dần dần không còn tận hưởng những khoảnh khắc bình thường, vì trong đầu luôn mang theo thế giới cược–ăn–thua. Đến một lúc, họ thậm chí còn vô thức tìm kiếm sự thất bại, căng thẳng hay “bị từ chối” trong đời thực, chỉ để tự trao cho mình một lý do chính đáng để lao trở lại bàn cược.

Người nghiện “ăn kiêng”

Còn được biết đến qua câu nói quen thuộc: “Tôi có thể dừng bất cứ lúc nào. Tôi đã làm thế cả ngàn lần rồi.”

Nếu họ tin rằng việc “ăn kiêng” cờ bạc giúp họ tỉnh táo hơn, kiểm soát hơn, vậy tại sao họ vẫn phải duy trì lịch trình kiểu “mỗi tuần một lần” hay “chỉ chơi vào cuối tuần”? Không ai đoán trước được tương lai; nếu một cơ hội, một trận đấu, một kèo “ngon” xuất hiện ngay ngoài lịch trình đó thì sao? Nếu cờ bạc thực sự chỉ để giải tỏa căng thẳng, vậy tại sao không giải tỏa mỗi ngày? Sự thật là, không có bằng chứng nào cho thấy con người cần cờ bạc để cân bằng tinh thần hay duy trì sức khỏe tâm lý. Ngược lại, chính cờ bạc mới là thứ tạo ra căng thẳng cần được “giải tỏa”.

Người “ăn kiêng” vẫn chưa thoát nghiện. Dù cơn lệ thuộc về mặt sinh lý có thể đã dịu đi, vấn đề cốt lõi vẫn còn nguyên: sự tẩy não. Họ hy vọng mỗi lần dừng lại sẽ là lần cuối, nhưng chẳng bao lâu sau lại rơi vào cùng một cái bẫy. Hầu hết người nghiện khác ghen tị với những người “cai rồi tái” này và cho rằng họ may mắn vì “kiểm soát được”. Nhưng thực tế là họ không kiểm soát được gì cả. Khi đang chơi, họ ước gì mình đừng chơi. Khi dừng lại, họ lại cảm thấy thiếu thốn và sớm quay về. Không có lợi ích nào được tạo ra, chỉ có thêm rắc rối. Điều này cũng đúng với người nghiện khi họ được “cho phép” chơi: vừa coi đó là quyền lợi, vừa ước mình chưa từng làm vậy. Chỉ khi cảm thấy thiếu, cờ bạc mới có vẻ quý giá. Hội chứng “trái cấm” là một thế tiến thoái lưỡng nan không lối thoát cho người nghiện. Họ tự hành hạ mình để theo đuổi một ảo ảnh.

Người nghiện “chỉ chơi nhẹ, chơi nhỏ, chơi cho vui”

Ai cũng bắt đầu như thế. Nhưng chẳng mấy chốc, “độ kích thích” trung bình của những ván cược tăng lên. Trò cũ không còn đủ, mức cược cũ không còn tạo cảm giác. Sự chai lì xuất hiện trước khi họ kịp nhận ra. Rồi họ “cắn răng” tăng tiền, đổi trò, đổi nền tảng, trượt dài trên máng trượt của sự bực bội và tội lỗi. Một cái bẫy khác là cờ bạc “nghiệp dư”, “chơi với bạn bè”, “chơi cho vui”. Dù hình thức có khác, bản chất vẫn vậy: tìm kiếm, săn lùng, chờ đợi. Não bộ không chỉ thèm cảm giác thắng, mà chính sự mới lạ của cuộc săn mới là thứ kích hoạt các đợt sóng dopamine. Vấn đề không nằm ở loại hình cờ bạc, mà ở chính cơ chế hóa học trong não: sự dội bom dopamine dẫn đến dung nạp và nhu cầu ngày càng tăng. Cờ bạc làm méo mó hệ thống tưởng thưởng bình thường, khiến những nguồn vui tự nhiên trong đời sống trở nên nhạt nhẽo.

Người nghiện “đã cai rồi nhưng thỉnh thoảng chơi lại”

Theo nhiều khía cạnh, đây là nhóm thảm hại nhất. Hoặc họ sống trong cảm giác thiếu thốn triền miên, hoặc thường xuyên hơn, cái gọi là “chỉ chơi một chút” sớm biến thành hai lần, rồi trượt xuống con dốc quen thuộc, để rồi lại trở về điểm xuất phát. Họ rơi lại đúng cái bẫy đã từng sập vào trước đó.

Có những người dùng “vô tình” khác cũng đáng chú ý. Nhóm thứ nhất là những người thỉnh thoảng tham gia vì “nghe nói kèo này hay”, “mọi người đều chơi”, hay “không muốn bỏ lỡ”. Họ vốn là người không chơi, nhưng bị ám ảnh bởi cảm giác đang đứng ngoài cuộc. Phần lớn người nghiện đều bắt đầu như vậy. Sau một thời gian, thứ từng khiến họ háo hức không còn tạo cảm giác nữa, và cảm giác hụt hẫng sau mỗi lần chơi ngày càng rõ rệt.

Nhóm thứ hai là những người chơi đều đặn ở mức thấp, lâu dài. Họ có vẻ kiểm soát tốt, nhưng không hề hạnh phúc. Đời sống của họ trở nên cáu kỉnh, thiếu kiên nhẫn, khó tận hưởng những niềm vui bình thường. Những người xung quanh không hiểu điều gì đang làm họ bất mãn. Trung tâm tưởng thưởng trong não họ đã mất khả năng tận dụng những cách giải tỏa căng thẳng tự nhiên, vì bị “dội bom” dopamine lặp đi lặp lại. Các thụ thể trở nên kém nhạy, kéo theo trạng thái u ám kéo dài.

Tất cả những gì từng được gọi là “tận hưởng” trong cờ bạc thực chất chỉ là khoảnh khắc kết thúc một cơn thèm đã được tạo ra trước đó. Dù cơn thèm đó rất nhẹ về mặt thể xác hay là sự tra tấn tinh thần khi không được “gãi” cơn ngứa, bản thân cờ bạc không mang lại lợi ích gì. Giống như đói hay khát, bạn chịu đựng càng lâu, cảm giác giải tỏa càng mạnh khi cuối cùng được thỏa mãn. Sai lầm chết người nằm ở niềm tin rằng cờ bạc chỉ là thói quen, rằng nếu giữ nó ở một mức “hợp lý” hay “dịp đặc biệt”, não và cơ thể sẽ chấp nhận.

Cần nói rõ: “thói quen” đó không tồn tại. Đây là nghiện. Bản chất của nghiện là tìm cách giải tỏa cơn thiếu hụt, không phải chịu đựng nó. Để duy trì ở mức hiện tại, bạn sẽ phải dùng ý chí và kỷ luật suốt đời. Khi hệ thống tưởng thưởng đã dung nạp, nó luôn đòi hỏi nhiều hơn, không bao giờ ít đi.

Khi cờ bạc bắt đầu dần dần phá hủy hệ thần kinh, lòng can đảm, sự tự tin và khả năng kiểm soát xung động của bạn, bạn sẽ thấy mình ngày càng khó cưỡng lại việc rút ngắn khoảng thời gian giữa các lần chơi. Đó là lý do vì sao trong giai đoạn đầu, chúng ta có thể chơi hoặc không chơi mà không thấy vấn đề gì. Nếu nhận ra dấu hiệu bất ổn về tinh thần hay tài chính, ta chỉ cần dừng lại. Đừng ghen tị với những người “mỗi ngày một lần” hay “vài ngày một lần” — khi chỉ chơi một lần trong hai mươi bốn giờ, cờ bạc bắt đầu có vẻ như thứ quý giá nhất trên đời, biến nó thành “trái cấm”. Trong nhiều năm, những người như vậy sống ở trung tâm của một cuộc giằng co liên miên.

Dù không thể ngừng chơi, họ lại sợ leo thang sang mức cược cao hơn hay hình thức khác. Trong phần lớn mỗi ngày, họ phải chống lại cám dỗ, chịu đựng cảm giác trống rỗng và bứt rứt với đời sống thường nhật. Cần một lượng ý chí khổng lồ để duy trì trạng thái đó, và kết cục thường là suy sụp. Hãy nhìn nhận một cách logic: hoặc cờ bạc mang lại một chỗ dựa tinh thần hay khoái cảm thực sự, hoặc là không. Nếu có, ai lại muốn chờ một giờ, một ngày, hay một tuần? Tại sao phải cảm thấy “thiếu” trong thời gian chờ đợi? Nếu không có chỗ dựa hay khoái cảm thực sự, vậy vì sao phải bận tâm đến bàn cược?

Dưới đây là lời kể của một người đàn ông “bốn ngày một lần”, mô tả cuộc sống của mình:

“Tôi bốn mươi tuổi, khả năng tập trung và kiểm soát cảm xúc suy giảm rõ rệt. Tôi hầu như không còn tận hưởng được những điều bình thường. Trước khi áp dụng chế độ ‘bốn ngày một lần’, tôi thường ngủ ngon sau mỗi lần chơi. Bây giờ tôi thức giấc liên tục trong đêm, đầu óc chỉ nghĩ đến ván cược tiếp theo. Ngay cả trong mơ, tôi cũng thấy mình đang tính kèo. Những ngày sau lần chơi theo lịch, tôi uể oải và cáu kỉnh; cả ngày bị chế độ này hút cạn năng lượng. Vợ tôi tránh tôi vì tôi quá khó chịu. Tôi ra ngoài chạy bộ nhưng tâm trí vẫn bị ám ảnh bởi cờ bạc.

Đến ngày đã lên lịch, tôi bắt đầu chuẩn bị từ rất sớm, trở nên bực bội nếu có bất cứ điều gì cản trở. Tôi rút lui khỏi các cuộc trò chuyện, nhượng bộ vô cớ ở cơ quan và ở nhà, chỉ để rồi hối hận. Tôi không muốn bất cứ chủ đề nào làm chậm mình lại. Tôi nhớ những lần gây gổ vô nghĩa. Khi đến giờ, tay tôi run lên, tôi không muốn vào thẳng ván cược mà cứ đi vòng quanh. Trong đầu vang lên ý nghĩ: đã ‘nhịn’ bốn ngày thì xứng đáng có một ván đặc biệt. Cuối cùng tôi chọn một hoặc hai trò, nhưng cố kéo dài để ‘sống sót’ qua bốn ngày tiếp theo.”

Ngoài những rắc rối khác, người đàn ông này không hề nhận ra rằng anh ta đang tự đầu độc mình. Trước hết là hội chứng “trái cấm”, sau đó là ép não xả dopamine. Các thụ thể chưa suy giảm quá mức, nhưng anh ta đang tự bôi trơn máng trượt cờ bạc: săn kèo, kéo dài ván, tìm sự mới lạ, đa dạng, yếu tố gây sốc, rồi lại chìm trong lo âu để chịu đựng những ngày tiếp theo. Có thể bạn nghĩ anh ta đáng khinh, nhưng không phải vậy. Anh ta từng là vận động viên, từng phục vụ trong quân đội, không hề muốn nghiện bất cứ thứ gì. Sau khi rời quân ngũ, anh ta làm kỹ thuật viên IT, lương cao, có thiết bị và môi trường thuận lợi. Đúng vào thời điểm các hình thức cá cược trực tuyến bùng nổ, anh ta sa bẫy và dành phần đời còn lại tự hủy hoại cả tinh thần lẫn tài chính. Những trường hợp như vậy không hề hiếm. Có hàng chục nghìn câu chuyện tương tự. Bạn có dám chắc rằng không ai trong số bạn bè của anh ta từng ước mình “chỉ chơi bốn ngày một lần”? Nếu bạn nghĩ điều đó sẽ không đến lượt mình, hãy bỏ ảo tưởng đó đi.

NÓ ĐÃ VÀ ĐANG XẢY RA.

Giống như mọi con nghiện khác, người nghiện cờ bạc buộc phải tự dối mình. Hầu hết những người tự nhận là “chơi cho vui” đều cho phép bản thân chơi thường xuyên hơn và trong nhiều dịp hơn họ thừa nhận. Những cuộc trò chuyện với người nói “mỗi tuần hai lần” thường hé lộ con số thực tế cao hơn nhiều. Đọc các câu chuyện của những người “chơi bình thường”, bạn sẽ thấy họ либо đếm từng ngày không chơi, либо chờ đợi lần tái phạm. Bạn không cần ghen tị với họ, và bạn cũng không cần cờ bạc; cuộc sống không có nó rõ ràng hơn rất nhiều.

Thanh thiếu niên thường khó dừng hơn, không phải vì việc dừng khó hơn, mà vì họ không tin mình đã nghiện hoặc cho rằng mình đang ở giai đoạn đầu và sẽ tự dừng trước khi mọi thứ tệ đi. Các bậc cha mẹ đừng ảo tưởng về sự an toàn. Tất cả đều từng ghê sợ mặt tối của cờ bạc trước khi sa bẫy. Đừng để những lời trấn an kiểu “chơi có trách nhiệm”, “đánh cho vui”, “biết điểm dừng” đánh lừa. Cái bẫy vẫn nguyên vẹn. Thanh thiếu niên biết đó là kích thích mạnh, nhưng tin rằng “chỉ thử một lần” thì không sao. Đến một lúc nào đó, ảnh hưởng từ bạn bè, đối tác hay môi trường sẽ kéo họ vào sâu hơn.

Đừng xem nhẹ vấn đề này. Sự thất bại của xã hội trong việc ngăn chặn thanh thiếu niên nghiện cờ bạc là một trong những khía cạnh đáng báo động nhất. Não bộ của họ dễ bị uốn nắn, và chính vì vậy, sự tẩy não cũng bám rễ nhanh hơn. Điều quan trọng cần hiểu là: thứ gọi là “kích thích” trong cờ bạc không phải khoái cảm thật, mà chỉ là khoảnh khắc giải tỏa một cơn thiếu hụt do chính cờ bạc tạo ra. Thứ đáng sợ không phải là cảm giác trống rỗng khi dừng lại, mà là nỗi sợ hãi bị gieo vào đầu rằng không có nó thì không sống nổi.