Giúp đỡ những người đang trên con tàu đắm

Gần đây, cộng đồng người nghiện cờ bạc bắt đầu cảm thấy bất an. Họ nhận ra rằng cách xã hội nhìn nhận cờ bạc đang thay đổi, từ cả những người từng ủng hộ lẫn những người từng coi nó là “giải trí vô hại”. Bản chất gây nghiện của cờ bạc ngày càng được nghiên cứu rõ ràng hơn, và giờ đây người ta đã thừa nhận rằng nó không đơn thuần là trò chơi may rủi, mà là một hệ thống kích thích được thiết kế để giữ người chơi ở lại. Sự dễ tiếp cận, tính sẵn có 24/7, và khả năng che giấu khiến nó trở nên nguy hiểm hơn các hình thức cờ bạc truyền thống. Ngay cả những người từng cổ xúy cho “chơi có trách nhiệm” cũng bắt đầu thấy lo ngại, khi nhận ra rằng các luận điểm của họ đang bị khai thác để duy trì sự phụ thuộc.

Môi trường trực tuyến thiếu kiểm soát khiến các giới hạn về độ tuổi, thời gian, và mức độ tham gia gần như chỉ tồn tại trên danh nghĩa. Thật đáng tiếc khi tình trạng này chưa thể chấm dứt trong tương lai gần. Tuy nhiên, hàng trăm ngàn người nghiện đã và đang tìm cách dừng cờ bạc, và phần lớn người chơi cũng đã tiếp xúc với các nghiên cứu chỉ ra sự tương đồng rõ rệt giữa cờ bạc và nghiện chất. Mỗi khi có một người rời khỏi “con tàu đắm” này, những người còn lại lại càng cảm thấy bất an hơn, vì họ buộc phải đối diện với một khả năng mà trước đó họ luôn né tránh: có thể thoát ra được.

Bản thân mỗi người nghiện cờ bạc đều hiểu, ở một mức độ nào đó, rằng việc ngồi nhìn những con số, lá bài, hay vòng quay ngẫu nhiên rồi gán cho chúng ý nghĩa đặc biệt, hy vọng vào một kết quả “đổi đời”, trong khi thực chất chỉ là kích hoạt não bộ bằng các cú sốc dopamine lặp đi lặp lại, là một hành vi vô lý. Nếu bạn chưa thấy rõ mức độ phi lý đó, hãy thử tưởng tượng mình đứng giữa quảng trường đông người, nói chuyện say sưa với một chiếc máy đánh bạc hoặc một ứng dụng cá cược trên điện thoại. Rồi tự hỏi: có gì khác biệt? Câu trả lời rất đơn giản: không có gì khác biệt về bản chất. Bạn không thể tìm thấy sự an tâm, giá trị, hay cảm giác kiểm soát thực sự bằng cách đó.

Nếu bạn có thể đi siêu thị mà không mua những thứ không cần thiết, thì bạn cũng có thể không đặt cược. Người nghiện cờ bạc không thể đưa ra một lý do hợp lý nào để biện minh cho hành vi của mình, nhưng họ cảm thấy bớt “ngu ngốc” hơn khi thấy nhiều người khác cũng đang làm y như vậy.

Người nghiện cờ bạc thường xuyên nói dối — với gia đình, với bạn bè, với các khảo sát, và quan trọng nhất là với chính bản thân họ. Họ buộc phải làm vậy. Sự tẩy não là điều cần thiết để họ có thể tiếp tục sống chung với hành vi đó mà không sụp đổ về mặt tinh thần. Họ cảm thấy cần phải biện hộ cho “thói quen” của mình, không chỉ trước những người không chơi cờ bạc, mà ngay cả trong nội tâm. Vì thế, họ không ngừng lan truyền những lập luận nghe có vẻ hợp lý: “chơi cho vui”, “biết điểm dừng”, “giải tỏa căng thẳng”, “đầu tư rủi ro cao”. Tất cả đều là những cách diễn đạt khác nhau của cùng một ảo tưởng.

Nếu một người dừng cờ bạc chỉ bằng ý chí, họ thường mang theo cảm giác mất mát, thiệt thòi, và dễ trở nên bi quan. Trạng thái đó vô tình củng cố niềm tin của những người nghiện khác rằng việc tiếp tục chơi là hợp lý, thậm chí là cần thiết. Ngược lại, nếu một người thực sự rũ bỏ được cờ bạc — tức là hiểu rõ bản chất của nó — họ không cảm thấy mình đã hy sinh điều gì. Họ cảm thấy nhẹ nhõm vì không còn phải tự lừa dối, không còn phải tiêu hao năng lượng để che giấu hay biện minh.

Cần nhớ rằng chính nỗi sợ hãi mới là thứ trói chặt người nghiện cờ bạc. Chỉ khi dừng lại, họ mới bắt đầu dám nghi ngờ hành vi của mình. Cách duy nhất để giúp họ là làm tan biến nỗi sợ đó: sợ trống rỗng, sợ buồn chán, sợ “không còn gì để bám víu”. Khi nỗi sợ biến mất, sự phụ thuộc cũng mất theo. Cuộc sống không cờ bạc không phải là cuộc sống thiếu thốn, mà là cuộc sống không còn bị rút cạn. Thức dậy với đầu óc tỉnh táo, không ám ảnh thắng thua, không lo lắng tiền bạc vô nghĩa, đó không phải là phần thưởng — đó là trạng thái tự nhiên.

Điều quan trọng là không hạ thấp giá trị của một người nghiện cờ bạc đã có gia đình bằng cách ám chỉ rằng họ cố tình phá hoại mối quan hệ hay thiếu đạo đức. Có một quan niệm sai lầm phổ biến rằng những người từng nghiện cờ bạc là “tệ hại nhất”. Quan niệm này thường xuất phát từ chính những người đã dừng lại bằng ý chí, những người tuy đã ngừng chơi nhưng vẫn tin rằng mình đã từ bỏ một thứ gì đó có giá trị. Cảm giác thiếu thốn đó khiến họ dễ phòng vệ và công kích những người còn đang nghiện.

Cách phản ứng này có thể giúp họ cảm thấy tốt hơn về bản thân, nhưng lại đẩy người nghiện cờ bạc vào thế bị dồn ép, khiến họ càng khổ sở và càng bám víu vào cờ bạc như một lối thoát. Mặc dù sự thay đổi trong thái độ của giới chuyên môn đối với cờ bạc là một động lực khiến nhiều người tìm cách dừng lại, nó không hề làm quá trình đó dễ hơn. Trái lại, khi người ta dừng cờ bạc chỉ vì sợ hậu quả tài chính hay sức khỏe, họ vẫn tin rằng cờ bạc tự thân có một giá trị nào đó.

Sự thật là người nghiện đã chịu thiệt hại trong nhiều năm mà vẫn tiếp tục chơi. Lý do chính khiến họ bắt đầu nghi ngờ không phải là vì hậu quả, mà vì xã hội đang dần nhìn thẳng vào bản chất của cờ bạc: một dạng nghiện. Thái độ xã hội thay đổi, bạn đời bắt đầu đặt câu hỏi khi tiền bạc biến mất vô lý, khi tâm trí lúc nào cũng bị chiếm giữ bởi kèo cược tiếp theo.

Những lệnh cấm, hạn chế, hay việc không có điều kiện tiếp cận cờ bạc thường được xem là “giải pháp”. Thực tế, chúng chỉ tạo ra kiêng khem bắt buộc. Người nghiện không bớt phụ thuộc, mà chỉ chờ đợi. Thay vì chơi mỗi ngày, họ nhịn cả tuần, rồi đến lúc có cơ hội, hành vi cờ bạc trở nên “quý giá” hơn bao giờ hết. Trong thời gian chờ đợi đó, họ không chỉ bị dày vò về tinh thần, mà cơ thể và não bộ cũng liên tục đòi hỏi liều kích thích quen thuộc.

Kiêng khem bắt buộc không làm giảm sự phụ thuộc; nó chỉ làm tăng giá trị ảo tưởng của cờ bạc trong tâm trí người nghiện. Nguy hiểm nhất là tác động của điều này lên người trẻ. Xã hội cho phép các hình thức cờ bạc được quảng bá như giải trí, tiếp cận những người chưa đủ trưởng thành về nhận thức. Rồi đúng vào giai đoạn căng thẳng nhất của cuộc đời — học hành, công việc, bất ổn — họ bị buộc phải dừng lại, mang theo cảm giác tội lỗi và mâu thuẫn nội tâm.

Một số người không vượt qua được, không phải vì họ yếu kém, mà vì họ bị kẹt giữa sợ hãi và tẩy não. Một số khác tạm thời dừng lại, vui mừng, rồi tự nhủ: “Ổn rồi, sau này chơi lại chắc không sao.” Khi áp lực mới xuất hiện, cơ chế cũ lập tức kích hoạt. Chỉ cần “một lần thôi”, và con đường quen thuộc lại mở ra. Sự hưng phấn ban đầu che lấp mọi cảnh báo. Họ không có ý định tái nghiện — nhưng điều đó không còn quan trọng nữa.

Cơn thèm cũ quay trở lại, và ngay cả khi chưa chơi liên tục, cảm giác trống rỗng và u ám sau đó cũng đủ để kéo họ xuống. Thật mỉa mai khi xã hội sẵn sàng cảm thông cho những dạng nghiện khác, nhưng lại coi người nghiện cờ bạc như kẻ tự chuốc lấy hậu quả. Thực tế, họ không hành động như vậy vì họ muốn, mà vì họ tin rằng mình cần phải làm vậy.

Họ không cần bị trách móc. Họ cần được hiểu đúng bản chất của cái bẫy mà họ đang mắc kẹt trong đó.