Sự tẩy não

Đây là lý do thứ hai khiến con người bắt đầu ăn vì khoái cảm nhân tạo. Để hiểu rõ sự tẩy não này, cần phải nhìn thẳng vào sức mạnh của kích thích siêu thường. Não bộ của chúng ta chưa từng tiến hóa để đối phó với một môi trường nơi chỉ trong vài phút, ta có thể tiếp xúc với hàng trăm hình ảnh, mùi vị, màu sắc, kết cấu và lời hứa khoái cảm từ đồ ăn rác — điều mà tổ tiên chúng ta có thể không bao giờ trải nghiệm trong cả cuộc đời.

Trong quá khứ, đã tồn tại rất nhiều lời khuyên sai lầm. Ví dụ, những tuyên bố cực đoan và thô thiển về ăn uống từng được dùng để dọa nạt: ăn thứ này sẽ chết sớm, ăn thứ kia sẽ hỏng người. Những cách tiếp cận dựa trên sợ hãi này rõ ràng đã đi quá xa và không chính xác. Chúng bị bác bỏ, và điều đó là đúng. Nhưng cùng lúc, khi loại bỏ cái sai, chúng ta cũng vô tình bỏ qua cái đúng.

Ngay từ khi còn nhỏ, tiềm thức của chúng ta đã bị bao vây bởi quảng cáo, bao bì, hình ảnh, video và thông điệp liên quan đến đồ ăn rác — từ truyền hình, mạng xã hội, biển quảng cáo ngoài đường cho đến những “kỷ niệm tuổi thơ” được gắn với bánh kẹo, nước ngọt, thức ăn nhanh. Một số quảng cáo rất tinh vi. Đừng tuyệt vọng. Hãy quan sát chúng như một bài tập nhận thức: chúng đang sử dụng yếu tố nào — màu sắc, âm thanh, kích thước, sự mới lạ, yếu tố hoài niệm, cảm giác “tự thưởng”, hay giá trị gây sốc? Chỉ cần nhìn rõ, sức mạnh của chúng đã giảm đi đáng kể.

Cốt lõi của thông điệp mà ngành công nghiệp đồ ăn rác liên tục nhồi vào đầu chúng ta là: “Khoái cảm từ ăn uống là phần thưởng tối thượng, là thứ bạn xứng đáng có, là cách nhanh nhất để cảm thấy ổn hơn.” Nghe có vẻ hơi quá? Nhưng hãy để ý mà xem: phim ảnh, truyền hình, mạng xã hội liên tục gắn việc ăn đồ ăn rác với thư giãn, hạnh phúc, gắn kết, giải tỏa căng thẳng. Não ý thức có thể không phân tích, nhưng tiềm thức thì ghi nhận tất cả.

Lý giải khoa học

Ở chiều ngược lại, cũng có vô số nỗ lực hù dọa người nghiện: béo phì, bệnh tật, suy giảm sức khỏe, mất kiểm soát. Nhưng những chiến dịch này không khiến người ta ngừng ăn đồ ăn rác. Về mặt logic, đáng lẽ chúng phải có tác dụng. Nhưng thực tế thì không. Ngay cả khi biết rõ các rủi ro, một người trẻ vẫn dễ dàng bắt đầu và tiếp tục ăn vì khoái cảm nhân tạo.

Điều trớ trêu là, nguồn lực mạnh nhất duy trì cơn nghiện lại đến từ chính người nghiện. Hoàn toàn sai khi cho rằng họ yếu đuối hay thiếu ý chí. Trên thực tế, phải có một mức chịu đựng và nỗ lực nhất định mới có thể duy trì tình trạng nghiện trong khi vẫn cố gắng sống, làm việc và hòa nhập xã hội. Bi kịch lớn nhất là nhiều người tự coi mình là kẻ thất bại chỉ vì không “kiểm soát được việc ăn”. Nếu họ không tự kết tội bản thân như vậy, rất có thể họ đã sống nhẹ nhõm và tự tin hơn nhiều.

Vấn đề sử dụng ý chí

Những người cố thoát khỏi đồ ăn rác bằng cách gồng ý chí thường đi đến cùng một kết cục: trách bản thân thiếu kỷ luật, rồi tự phá hủy sự an yên trong cuộc sống. Không kiểm soát được hành vi đã khó, ghét bỏ chính mình vì điều đó còn tệ hơn nhiều.

Chúng ta đang đối mặt với nghiện, không phải một thói quen nhỏ. Không ai nói một người nghiện cà phê nặng rằng họ chỉ cần “mạnh mẽ hơn một chút”. Vậy tại sao lại áp dụng logic đó với nghiện đồ ăn rác?

Tiếp xúc liên tục với kích thích siêu thường sẽ tái lập trình não bộ. Vì vậy, điều quan trọng không phải là chống cự bằng ý chí, mà là gỡ bỏ sự tẩy não.

Đừng tự lừa mình bằng những khái niệm như “đồ ăn rác lành mạnh”, “phiên bản ít hại”, hay “ăn cho biết”. Chính con tiểu quỷ trong não bạn tạo ra những lý do đó để tiếp tục được nuôi. Không có tổ chức nào kiểm định “đồ ăn rác an toàn cho nghiện”. Các công ty thu thập dữ liệu hành vi, tinh chỉnh công thức, nhắm thẳng vào hệ thống phần thưởng của não bạn. Nhãn mác “ít đường”, “tự nhiên”, hay “dành cho người bận rộn” chỉ là lớp vỏ.

Hãy tự hỏi thẳng thắn: “Tại sao mình lại ăn thứ này? Mình có thực sự cần nó không?” Câu trả lời là không.

Nhiều người tin rằng họ chỉ ăn “một chút”, “loại nhẹ”, nên không sao. Thực chất, họ đang liên tục chiến đấu bằng ý chí. Việc này, nếu kéo dài, sẽ làm cạn kiệt năng lượng tinh thần, ảnh hưởng đến những lĩnh vực khác trong đời sống nơi ý chí là cần thiết. Những thất bại đó tạo ra cảm giác tội lỗi, rồi chính cảm giác ấy lại đẩy họ quay về ăn để giải tỏa.

Khi đã nghiện, sự tẩy não càng mạnh. Tiềm thức thì thầm rằng bạn cần “cho nó ăn”. Nỗi sợ lớn nhất không phải là mất món ăn, mà là cảm giác trống rỗng và bất an khi không còn nạp dopamine. Việc bạn không ý thức được điều này không có nghĩa là nó không tồn tại.

Sự thụ động

Rào cản lớn nhất trong việc thoát khỏi nghiện không phải là cơn thèm, mà là sự thụ động trong tư duy. Cách chúng ta được nuôi dạy, cộng với sự tẩy não từ xã hội và từ chính cơn nghiện, rồi được củng cố bởi bạn bè, đồng nghiệp, gia đình, đã tạo nên một bức tường dày.

Từ “từ bỏ” là một ví dụ điển hình. Nó hàm ý rằng bạn đang hy sinh một thứ giá trị. Sự thật thì ngược lại: bạn không mất gì cả. Bạn đang thoát khỏi một cơ chế gây tổn hại.

Lý do duy nhất khiến nhiều người bắt đầu ăn đồ ăn rác là vì ai cũng ăn, và họ sợ mình đang bỏ lỡ điều gì đó. Mỗi lần ăn thêm, họ lại tự trấn an rằng chắc hẳn phải có giá trị gì đó, nếu không thì ngành công nghiệp này đã không khổng lồ như vậy. Ngay cả khi đã dừng một thời gian, chỉ cần nghe người khác bàn về một món “ngon”, một thương hiệu mới, họ lại cảm thấy “thiếu”.

Rồi cảm giác an toàn giả tạo xuất hiện: “chỉ một lần thôi”. Trước khi kịp nhận ra, họ đã quay lại vòng lặp cũ.

Sự tẩy não này rất lớn, và công nghệ chỉ làm nó mạnh hơn. Quảng cáo ngày càng cá nhân hóa, tốc độ tiếp cận ngày càng nhanh, kích thích ngày càng tinh vi. Người không ăn đồ ăn rác không hề bị thiệt thòi. Ngược lại, người nghiện đang đánh đổi:

• Sức khỏe
• Năng lượng sống
• Tiền bạc
• Sự an yên trong tâm trí
• Sự tự tin
• Lòng can đảm
• Tự trọng
• Hạnh phúc
• Và trên hết: SỰ TỰ DO

Đổi lại, họ nhận được gì? Không gì cả, ngoài ảo tưởng rằng mình đang tìm lại cảm giác bình yên mà người không nghiện vốn dĩ luôn có.

Cơn đau cai nghiện

Người nghiện tin rằng họ ăn đồ ăn rác để thưởng thức, thư giãn, hay tự thưởng. Lý do thực sự là để làm dịu cảm giác khó chịu do chính nghiện tạo ra. Tiềm thức gán khoái cảm cho những thời điểm nhất định. Khi vòng lặp lặp lại đủ lâu, cơn thèm ngày càng rõ ràng, còn cái bẫy thì ngày càng sâu.

Quá trình này diễn ra chậm đến mức khó nhận ra. Nhiều người chỉ nhận ra mình nghiện khi cố dừng lại — và thậm chí, nhiều người vẫn không thừa nhận điều đó.

Như đã nói, người nghiện thường tìm đến đồ ăn rác khi buồn chán, căng thẳng, cần tập trung, hoặc kết hợp của những trạng thái này. Trong các chương tiếp theo, những khía cạnh này của sự tẩy não sẽ được làm rõ.