Sức khỏe

Người nghiện thường không nhìn rõ những vấn đề liên quan đến sức khỏe — đặc biệt là người trẻ và còn độc thân. Nhiều người tự trấn an rằng họ sẵn sàng chấp nhận hậu quả. Hãy tưởng tượng thế này: nếu mỗi lần bạn bước vào một cửa hàng đồ ăn nhanh hay mở ứng dụng giao đồ ăn, có một giọng nói vang lên và nói rằng: “Cho đến lúc này bạn vẫn ổn. Nhưng nếu bạn tiếp tục thêm một lần nữa, cơ thể bạn sẽ bắt đầu sụp đổ ngay bây giờ.” Bạn có tiếp tục không? Nếu bạn còn do dự về câu trả lời, hãy thử đứng sát mép một vách đá, nhắm mắt lại, và tưởng tượng bạn phải chọn giữa việc quay đầu hoặc bước tiếp về phía trước khi không nhìn thấy gì.

Ai cũng biết mình sẽ chọn gì. Nhưng nếu bạn cứ né tránh thực tại và hy vọng rằng một buổi sáng nào đó thức dậy, bạn tự nhiên không còn muốn ăn đồ ăn rác nữa, thì sẽ chẳng có gì thay đổi. Người nghiện không thể nghĩ đến rủi ro sức khỏe, bởi chỉ cần nghĩ đến thôi là “khoái cảm” đã biến mất. Trớ trêu thay, thường chỉ những người không nghiện mới chủ động đọc và quan tâm đến những tác động hủy hoại của việc ăn vì khoái cảm nhân tạo.

Chúng ta rất cẩn thận để không băng qua đường khi xe đang lao tới, dù xác suất tai nạn là rất thấp. Nhưng người nghiện lại gần như không ý thức được rằng tỉ lệ bị bào mòn bởi việc ăn đồ ăn rác mang tính nghiện là gần như chắc chắn nếu kéo dài đủ lâu. Đó chính là sức mạnh của sự tẩy não. Đồ ăn rác giống như sói đội lốt cừu: được quảng cáo là “vui vẻ”, “vô hại”, “tự thưởng”. Nếu có một dấu hiệu nhỏ cho thấy máy bay gặp trục trặc, ta sẽ không dám bước lên, dù rủi ro chỉ là một phần triệu. Thế nhưng ta lại chấp nhận rủi ro gần như tuyệt đối đối với cơ thể và não bộ của mình — và còn cho rằng mình đã “cân nhắc rồi”. Người nghiện được gì từ cuộc đánh đổi đó? Không gì cả.

Một hiểu lầm phổ biến khác liên quan đến trầm cảm, căng thẳng và cáu kỉnh. Nhiều người trẻ không mấy lo lắng về sức khỏe tinh thần của mình vì họ chưa từng cảm thấy u uất hay suy sụp sau khi ăn đồ ăn rác. Nhưng cần hiểu rõ: trầm cảm hay bứt rứt không phải nguyên nhân, mà chỉ là triệu chứng. Khi còn trẻ, cơ thể vẫn có khả năng sản sinh dopamine tương đối dồi dào, đủ để tạm thời che lấp sự mất cân bằng. Nhưng khi lớn tuổi hơn, hoặc khi cuộc sống phát sinh áp lực, nguồn dự trữ đó không còn “chịu nổi nhiệt”. Khi ấy, các triệu chứng bắt đầu lộ rõ và dữ dội hơn.

Khi người nghiện cảm thấy uể oải, lo âu, cáu gắt hoặc mất động lực, đó là dấu hiệu cho thấy cơ thể đang cố tự bảo vệ hệ thần kinh khỏi việc bị kích thích quá mức — bằng cách giảm độ nhạy của các thụ thể dopamine. Đồng thời, những thay đổi thần kinh khác cũng dần hình thành, khiến họ ngày càng lệ thuộc sâu hơn vào việc ăn để tìm cảm giác dễ chịu ngắn ngủi.

Hãy nghĩ theo cách này: sẽ thật ngu ngốc nếu bạn mua một chiếc xe mới rồi để nó mục dần trong kho. Sớm hay muộn, nó cũng trở thành một đống sắt vụn và không đưa bạn đi đâu cả. Nhưng đó mới chỉ là tiền bạc. Cơ thể bạn là phương tiện duy nhất đưa bạn đi suốt cuộc đời. Ai cũng nói sức khỏe là tài sản quý nhất — hãy hỏi bất kỳ người giàu có nào đang bệnh nặng. Hầu hết chúng ta đều từng có lúc cầu mong chỉ cần được khỏe lại. Việc nghiện đồ ăn rác cũng giống như tự để cho “phương tiện” đó rỉ sét từng ngày mà vẫn giả vờ không thấy. Bạn đang làm hỏng thứ duy nhất mà bạn buộc phải dùng cho cả cuộc đời mình.

Bạn không cần tiếp tục như vậy nữa. Hãy nhớ cho rõ: đồ ăn rác không mang lại lợi ích gì cho bạn. Hãy tự hỏi, nếu bạn biết chắc rằng lần ăn tiếp theo sẽ khiến bạn ngày càng thờ ơ với cơ thể mình, mất cảm giác no–đủ tự nhiên, và làm bạn xa rời sự thoải mái thật sự, bạn có còn muốn tiếp tục không? Hãy hỏi những người đã rơi vào tình trạng đó mà xem — không ai nghĩ rằng chuyện ấy sẽ xảy ra với mình. Và điều tồi tệ nhất không phải là vấn đề sức khỏe, mà là khoảnh khắc bạn nhận ra mình đã tự tay gây ra nó.

Đừng tiếp tục tự lừa dối nữa. Đến lúc này, bạn đã thấy rõ mình đã bị việc ăn vì khoái cảm nhân tạo đánh lừa ra sao, và đây chính là cơ hội của bạn. Việc ăn đồ ăn rác là một phản ứng dây chuyền: nếu bạn tiếp tục, nó sẽ dẫn đến lần tiếp theo, rồi lần sau nữa. Nếu bạn đã quyết định dừng lại, những phần tiếp theo sẽ không làm bạn hoang mang. Nếu bạn vẫn chưa quyết định, hãy tạm bỏ qua phần còn lại và quay lại sau khi đã đọc tiếp toàn bộ cuốn sách.

Có rất nhiều thông tin về tác hại của đồ ăn rác đối với sức khỏe thể chất và tinh thần. Vấn đề là: cho đến khi quyết định dừng, người nghiện chẳng muốn biết đến những điều đó. Các diễn đàn, lời khuyên, hay cảnh báo thường vô ích, vì nghiện đã biến người ta thành kẻ mù quáng. Nếu vô tình đọc được, phản xạ quen thuộc là tìm ngay thứ “ăn cho đỡ khó chịu”. Người nghiện có xu hướng coi sức khỏe, hạnh phúc và rủi ro lâu dài như một trò may rủi.

Hãy nhớ: điều đó đã xảy ra với bạn rồi. Mỗi lần bạn ăn đồ ăn rác, bạn kích hoạt một đợt phóng thích dopamine và các chất liên quan. Những con đường thần kinh quen thuộc được kích hoạt, và não bạn đã biết chính xác phải đi theo lối mòn nào. Khi hệ thần kinh đã quen với mức kích thích cao, các thụ thể dần đóng lại. Sự giảm sút khoái cảm so với lần trước khiến “con tiểu quỷ” thúc đẩy bạn tìm đến thứ mới hơn, đậm vị hơn, nhiều đường, nhiều chất béo hơn để tạo ra cú kích thích mạnh hơn. Càng mới lạ, càng đậm đà, não càng đòi hỏi nhiều hơn.

Trong suốt quá trình đó, các thụ thể thần kinh liên tục bị yêu cầu giảm hoạt động để đối phó với sự quá tải. Cảm giác “ngon miệng” chỉ làm vấn đề thêm trầm trọng và kéo theo trạng thái khó chịu sau đó. Bạn có thể phủ nhận điều này, bởi vì cảm giác khó chịu không bùng nổ ngay lập tức, và con tiểu quỷ luôn thúc bạn tìm “miếng tiếp theo”. Nhiều người sợ tăng cân, sợ bệnh tật, nhưng chính nỗi sợ ấy lại khiến họ tránh nghĩ đến nó, và thay vào đó tập trung vào nỗi sợ phải dừng lại ngay bây giờ. Thoát nghiện là một quyết định cần được đưa ra tức thì, còn hậu quả thì dường như “để sau hãy tính”.

Chúng ta thường nhìn nghiện như một cuộc kéo co: một bên là nỗi sợ — “Nó không lành mạnh, gây hại” — bên kia là những thứ được cho là tích cực — “Nó ngon, nó giúp tôi dễ chịu, nó là phần thưởng”. Điều ta không nhận ra là bên được gọi là “tích cực” ấy thực chất cũng là nỗi sợ: không phải vì ta thật sự thích đồ ăn rác, mà vì ta khổ sở khi thiếu nó. Người không nghiện không hề trải qua cảm giác hoảng hốt đó. Đồ ăn rác không làm dịu sự hoảng hốt — chính nó là nguyên nhân tạo ra cảm giác thiếu thốn ấy.

Nỗi sợ về hậu quả không giúp người nghiện thoát ra được. Họ coi việc gánh chịu hậu quả như một canh bạc: trúng thì thôi, trượt thì chịu. Nhưng sự thật là, vòng lặp này không hề trung tính. Nó đang diễn ra từng ngày, và bạn đang ở ngay trong đó. Nếu bạn biết rủi ro và sẵn sàng chấp nhận chúng, thì việc đó liên quan gì đến người khác? Hãy thử đọc qua một số câu bao biện khá là phổ biến dưới đây:

“Đằng nào mày cũng sẽ già và cơ thể cũng sẽ xuống cấp thôi.”

Đúng. Nhưng vấn đề ở đây không phải là lão hóa sinh học. Chúng ta đang nói về sự nô lệ. Ngay cả khi lập luận đó đúng, thì nó có phải là lý do hợp lý để bạn chủ động tự hủy hệ thống điều hòa cảm xúc và khoái cảm của mình hay không?

Việc cơ thể rồi cũng sẽ yếu đi không hề là cái cớ để bạn liên tục nạp vào nó những kích thích được thiết kế nhằm vượt mặt cơ chế tự nhiên của não bộ.

“Chất lượng cuộc sống quan trọng hơn chỉ là sống.”

Điều này hiển nhiên. Nhưng bạn đang ngụ ý rằng chất lượng cuộc sống của một người nghiện đồ ăn rác cao hơn một người không nghiện sao? Bạn thực sự tin điều đó?

Một cuộc sống xoay quanh việc liên tục thèm thuồng, dằn vặt, tự hứa rồi tự phá, ăn trong vô thức, xong lại khó chịu, mệt mỏi và tự khinh thường bản thân — rất khó gọi đó là “chất lượng”.

“Tôi còn trẻ, độc thân, chưa cần quan tâm nhiều đến chuyện sức khỏe, tại sao không?”

Ngay cả như vậy, thì đó có phải là lý do hợp lý để bạn chơi đùa với các cơ chế kiểm soát xung động thần kinh của mình không?

Việc liên tục kích thích các mạch tưởng thưởng bằng đồ ăn siêu chế biến khiến chúng dần tê liệt trước những khoái cảm tự nhiên, và đồng thời khiến chúng kém chịu đựng trước những căng thẳng bình thường của cuộc sống. Kết quả là: bạn không còn tận hưởng được những niềm vui đơn giản, và lại càng cần đến đồ ăn rác như một “cái nạng” cảm xúc.

Đồ ăn rác đã thay thế cảm giác đói sinh lý tự nhiên, giống như một thanh kẹo ngọt thay thế một bữa ăn thực sự. Cơn thèm không còn đến từ nhu cầu năng lượng, mà từ một hệ thần kinh đã bị huấn luyện để đòi “liều” kích thích tiếp theo.

Nhiều vấn đề tâm lý hiện nay thường được quy về “căng thẳng”, “áp lực”, “tính cách”, nhưng phần sinh lý phía sau hiếm khi được nhìn thẳng. Cộng đồng y tế hiếm khi gọi đích danh đồ ăn rác là nguyên nhân trực tiếp, bởi rất ít người sẵn sàng thừa nhận rằng họ mất quyền kiểm soát với việc ăn. Nhưng nếu không có vấn đề, tại sao lại phải né tránh nó?

Việc một người thực sự đối diện, nhận ra gốc rễ và giải quyết được nó trong đời sống của mình là điều cực kỳ hiếm — trừ khi họ đã thấy rõ sự thật.

Khi bạn không còn nghiện đồ ăn rác, bạn không cần đến nó để “thưởng”, để “xả stress”, hay để “có động lực”. Một bữa ăn đơn giản, đúng lúc, khi cơ thể thực sự cần, tự nó đã đủ thỏa mãn. Giống như cảm giác ăn một bữa ăn thật sự sau cơn đói sinh lý kéo dài — bạn không còn nhu cầu với những thứ ngọt gắt, mặn gắt, béo gắt được pha chế nhân tạo nữa.

Điều này không phải triết lý. Nó hiển nhiên như việc tự dùng búa đập vào tay thì sẽ đau. Căng thẳng do nghiện đồ ăn rác tạo ra lan sang các khía cạnh khác của đời sống, khiến người nghiện dễ tìm đến thêm các hình thức kích thích khác để tự điều chỉnh cảm xúc. Trong một số trường hợp, sự rối loạn đó còn đẩy họ vào trạng thái tuyệt vọng sâu sắc.

Người nghiện thường tự nhủ rằng tác hại của đồ ăn rác đã bị phóng đại. Thực tế thì ngược lại. Không còn nghi ngờ gì nữa, ăn vì khoái cảm nhân tạo là một nguyên nhân cốt lõi gây ra rối loạn chuyển hóa, rối loạn cảm xúc và sự lệch lạc trong hành vi ăn uống.

Bao nhiêu mối quan hệ, bao nhiêu đời sống gia đình bị bào mòn bởi việc một người dần trở nên uể oải, cáu kỉnh, mất năng lượng, mất hứng thú với đời sống thực — rất khó thống kê, nhưng xu hướng thì quá rõ.

Khi đã nghiện, bạn có xu hướng gán những ảo tưởng về khoái cảm từ quảng cáo, hình ảnh, bao bì lên đồ ăn ngoài đời thực. Việc phải liên tục chống lại những xung động do chính mình nuôi dưỡng sẽ bào mòn sức khỏe tinh thần một cách âm thầm.

Sự tẩy não khiến chúng ta suy nghĩ như một kẻ rơi từ tòa nhà trăm tầng. Khi lao qua tầng 50, hắn hét lên: “Vẫn ổn mà.” Vì đến giờ vẫn chưa “sập”, nên thêm một lần nữa chắc cũng không sao.

Nhưng hãy nhìn đúng bản chất: đây không phải là những “lần riêng lẻ”. Đây là một chuỗi liên tục kéo dài suốt đời. Mỗi lần ăn theo cơn thèm lại làm cơn thèm kế tiếp mạnh hơn. Ngay từ khi bắt đầu “thói quen” này, bạn đã tự đặt một quả bom hẹn giờ dưới chân mình.

Vấn đề là: bạn không bao giờ biết nó sẽ nổ khi nào.

Mỗi lần bạn ăn theo chu trình quen thuộc (thèm – ăn – kích thích – hụt hẫng), thời gian đếm ngược lại rút ngắn thêm một chút.

LÀM SAO BẠN BIẾT LẦN TIẾP THEO KHÔNG PHẢI LÀ LẦN NỔ?

9.1 Bóng đen trong tâm trí

Người nghiện thấy khó tin rằng chính đồ ăn rác lại tạo ra những cảm giác bất an, trống rỗng, mệt mỏi khi họ đối diện với cuộc sống sau một ngày nhiều vấn đề. Nhưng chính cơn nghiện đã tạo ra những cảm giác đó — những cảm giác mà người không nghiện không hề trải qua.

Một trong những điều nhẹ nhõm nhất khi thoát khỏi nghiện là sự biến mất của những bóng đen âm ỉ trong đầu. Người nghiện nào cũng hiểu, ở một mức độ nào đó, rằng mình đang tự lừa dối. Phần lớn thời gian, sự lừa dối đó diễn ra tự động, nhưng nó không bao giờ biến mất khỏi tiềm thức.

Khi thoát nghiện, bạn nhận ra mình đã thoát khỏi một sự tiêu tốn thời gian, năng lượng và tinh thần vô lý — thoát khỏi cảm giác đần độn của việc ăn không vì đói, chỉ để nhìn bao bì, màn hình, quảng cáo rồi lại ăn tiếp.

Các chương trước đã trình bày rõ những lợi ích của việc không còn ăn vì khoái cảm nhân tạo. Tuy nhiên, để giữ sự công bằng tuyệt đối trong lập luận, chương tiếp theo sẽ liệt kê những “lợi ích” của việc tiếp tục làm một người nghiện đồ ăn rác.