Jekyll và Hyde – Một pha tự bịp

Ảo tưởng này thường được duy trì bởi những người đang cố dừng ăn đồ ăn rác chỉ bằng ý chí. Họ tự tạo ra một màn phân thân trong đầu và bắt đầu sống theo kiểu “Jekyll và Hyde”: “Tôi có hai con người. Một con người lành mạnh, ăn uống đàng hoàng; còn đồ ăn rác chỉ là mặt tối, là lúc tôi yếu đuối.”

Không có gì sai lầm hơn thế. Những “đường trượt khoái cảm”, các thay đổi thần kinh và cơ chế lệ thuộc do đồ ăn rác tạo ra sẽ dần lấn át phần “lành mạnh” đó. Cuối cùng, Hyde luôn chiếm quyền kiểm soát Jekyll.

Nếu bạn ăn đồ ăn rác vì khoái cảm, bạn không đơn giản là “ăn cho vui”. Bạn đang huấn luyện não bộ mình phản ứng với hình ảnh, mùi vị, bao bì, logo, quảng cáo, hoặc cảm giác giòn – béo – ngọt – mặn được thiết kế sẵn. Khi mức kích thích giảm đi dù chỉ một chút, bạn bắt đầu cần “mạnh hơn”, “đậm hơn”, “đúng món hơn”. Bạn tìm đúng cửa hàng quen, đúng loại snack, đúng đồ uống, đúng thời điểm. Dần dần, bạn khao khát chính những tín hiệu đó hơn là bữa ăn bình thường.

Ăn uống sinh lý vốn đơn giản, trực tiếp và giới hạn. Nhưng đồ ăn rác đi ngược lại gần như mọi nguyên tắc tự nhiên đó. Và vì những liên kết thần kinh được hình thành sớm thường rất bền, nên việc phá bỏ các “đường trượt” này và hình thành lại những phản xạ mới cần thời gian. Điều đó không có nghĩa là việc dừng lại khó hơn.

Mỗi lần bạn trượt xuống “đường trượt đồ ăn rác”, bạn lại bôi trơn nó thêm một lần. Giống như khi bạn đi ngang một cửa hàng quen, mùi hương, màu sắc và ký ức khiến bạn gần như tự động bước vào. Những đường trượt này luôn sẵn sàng hoạt động, và đồ ăn rác thì có mặt khắp nơi, gần như 24/7. Bất kỳ tín hiệu nào cũng có thể bật đèn xanh cho mạch tưởng thưởng, hứa hẹn “khoái cảm”. Nhưng thứ được hứa hẹn đó không phải là dinh dưỡng, cũng không phải là thỏa mãn thật sự.

Các tế bào thần kinh củng cố mối liên kết này bằng cách tăng cường kết nối. Bạn càng ăn, các kết nối càng vững. Rốt cuộc, bạn có thể thấy mình phải ăn thường xuyên hơn, phải chọn món “nặng đô” hơn, phải ăn để dỗ cảm xúc, để qua buồn chán, hoặc để tìm cái “cảm giác đúng” mà bạn nhớ.

Cũng như bất kỳ dạng nghiện nào, cơ thể dần chai lì. “Liều” cũ không còn đủ để làm dịu cơn thèm. Ngay sau khi ăn xong, mong muốn ăn tiếp đã xuất hiện, trong khi cảm giác trống rỗng vẫn còn đó. Việc chuyển sang những sản phẩm ngày càng đậm vị, nhiều đường, nhiều chất kích thích chỉ là một bước leo thang tự nhiên để vắt thêm một chút dopamine. Tuy vậy, người nghiện vẫn bị giới hạn bởi:

Khả năng tiếp cận: Không phải lúc nào cũng có đúng món, đúng nơi, đúng thời điểm.

Sinh lý cơ thể: Cơ thể chỉ chịu được đến một mức nhất định. Sau cao trào khoái cảm, cơ chế sinh học sẽ tự động kích hoạt các phản ứng làm dịu, khiến cảm giác “phê” sụt xuống. Đó là quy luật, không thể tránh.

Khi “con tiểu quỷ” này rời khỏi bạn, cảm giác bất an nền tảng cũng chấm dứt. Sự tự tin và lòng tự trọng quay trở lại. Bạn không còn cần dùng ăn uống như một điểm tựa tinh thần, và từ đó có đủ sự vững vàng để xử lý các vấn đề khác trong cuộc sống. Đây là một lợi ích phổ quát của việc thoát khỏi bất kỳ chứng nghiện nào.

Ảo tưởng “Jekyll và Hyde” chỉ là một trong nhiều thủ đoạn của cơ chế nghiện. Nó khiến việc dừng lại trở nên khó khăn hơn, vì cơn thèm không bao giờ được lấp đầy. Do đó, nhiều người chuyển sang các chỗ dựa khác — ăn nhiều hơn, uống nhiều hơn, hoặc tìm một hành vi lệ thuộc khác — để bù vào khoảng trống mà đồ ăn rác để lại.

Con người có xu hướng so sánh và phán xét. Bạn có thực sự muốn ngồi trước một bữa ăn bình thường rồi đem nó so với những hình ảnh được dàn dựng hoàn hảo trên quảng cáo? Không bữa ăn tự nhiên nào có thể cạnh tranh với những sản phẩm được thiết kế bởi cả một ngành công nghiệp, nơi mọi chi tiết đều được tối ưu hóa để kích thích não bộ.

Và đó chính là lý do vì sao việc tin rằng mình có thể sống song song hai con người — một “lành mạnh” và một “ăn rác” — chỉ là một pha tự bịp.