Một thói quen xã hội?

Sức khỏe tinh thần và thể chất thường là những lý do khiến người nghiện muốn dừng sử dụng ma túy — và cũng là những lý do đủ để họ nên dừng. Không cần chờ các công trình nghiên cứu hay lời xác nhận từ y học để biết rằng chất gây nghiện có thể tàn phá cuộc sống. Cơ thể con người là một hệ thống tinh vi, và hầu hết người nghiện đều nhận ra ngay từ những lần đầu rằng đây không phải là thứ trung tính hay vô hại. Cảm giác “đi quá xa” xuất hiện rất sớm; nó chỉ bị che lấp bởi sự hợp lý hóa sau đó.

Lý do con người mắc vào ma túy không nằm ở “yếu đuối cá nhân”, mà ở sự trùng khớp nguy hiểm giữa cơ chế của chất gây nghiện và hệ thống động lực tiến hóa. Chất gây nghiện có mặt dễ dàng, tác động nhanh, và có thể tiếp cận bất cứ lúc nào. Trong một thời gian dài, xã hội xem việc sử dụng là chuyện cá nhân, thậm chí là biểu hiện của tự do. Khi sự tiếp cận còn hạn chế, tác hại bị che khuất. Khi nguồn cung trở nên dồi dào và liên tục, bản chất thật của nghiện mới lộ rõ.

Ngày nay, ngay cả người đang nghiện cũng khó phủ nhận rằng ma túy là một dạng kích thích siêu thường, với khả năng chiếm quyền điều khiển hệ tưởng thưởng. Trước đây, hình ảnh “mạnh mẽ” gắn với việc làm chủ hoàn cảnh, làm chủ bản thân. Giờ đây, nghịch lý xuất hiện: người trưởng thành, có học thức, lại chấp nhận lệ thuộc vào một chất để điều chỉnh cảm xúc của mình. Sự lệ thuộc này không cần phải phô trương; nó tồn tại âm thầm trong cách người ta đối phó với căng thẳng, buồn chán, hay trống rỗng.

Khi nhận ra những tác động phản xã hội của nghiện, nhiều người bắt đầu kết nối với nhau, trao đổi kinh nghiệm và tìm lối thoát. Quan niệm về “bản lĩnh” cũng thay đổi theo đó. Không còn là khoe khoang khả năng chịu đựng hay sử dụng, mà là mong muốn không cần đến chất gây nghiện để vận hành cuộc sống. Trong bối cảnh này, việc sử dụng ma túy ngày càng được nhìn nhận như một hành vi vô nghĩa, tiêu hao năng lượng sống, chứ không phải thú vui hay quyền lợi.

Một điểm đáng chú ý là: dù đã được giáo dục và hiểu rõ tác hại, nhiều người vẫn tiếp tục sử dụng. Nguyên nhân không phải do thiếu thông tin, mà do họ chưa tháo gỡ được nỗi sợ và niềm tin sai. Một số người chuyển sang các hình thức “kiêng khem có điều kiện”, “giảm liều”, hay thay thế bằng những nghi thức tinh thần khác. Những cách này đôi khi tạo cảm giác tiến bộ vì chúng làm chậm lại đà trượt, nhưng bản chất vấn đề vẫn còn nguyên: chất gây nghiện vẫn được giữ lại như một chỗ dựa tiềm năng.

Các cộng đồng trực tuyến về cai nghiện thường nhấn mạnh vào kỷ luật, chuỗi ngày không dùng, và sự chịu đựng. Điều này có thể mang lại động lực ngắn hạn, nhưng đi kèm là sự ám ảnh, tự thương hại và căng thẳng kéo dài. Khi phần tẩy não chưa được tháo bỏ, việc “không dùng” chỉ là đóng nắp trong khi áp suất vẫn còn. Sự sụp đổ sau đó không phải là thất bại đạo đức, mà là hệ quả logic của một cách tiếp cận ngược chiều.

Cách tiếp cận được trình bày trong cuốn sách này đi theo hướng khác: dập tắt nhu cầu trước, rồi hành vi tự biến mất. Khi không còn tin rằng ma túy mang lại giá trị hay giải pháp, việc không sử dụng không còn là sự hy sinh. Nó đơn giản là không còn lý do để tiếp tục. Đây không phải là cuộc chiến trường kỳ, mà là sự kết thúc của một hiểu lầm.

Ngày càng có nhiều người thoát ra theo cách này. Điều khiến những người còn mắc kẹt bất an không phải là sự thiếu ý chí của họ, mà là việc họ vẫn giữ niềm tin rằng ma túy là một “thói quen xã hội”, một phần của đời sống hiện đại, hoặc một công cụ để đối phó. Khi niềm tin đó sụp đổ, toàn bộ cấu trúc nghiện cũng sụp theo.

Không có gì cần phải “từ bỏ”. Chỉ có một nhận thức cần được chỉnh lại. Khi điều đó xảy ra, không còn con tàu nào để mắc kẹt, và cũng không còn ai bị bỏ lại phía sau.