Jekyll và Hyde – Một trò tự lừa dối

Một trong những ảo tưởng phổ biến nhất của người nghiện là ý tưởng về “hai con người”: một phần sáng suốt, có trách nhiệm; và một phần tối, bị ma túy chi phối. Họ tin rằng có thể giữ hai phần này song song: ban ngày là một người bình thường, ban đêm hoặc khi căng thẳng thì “cho phép” phần còn lại xuất hiện. Đây không phải là mô tả chính xác về con người. Đó là một sự hợp lý hóa của nghiện.

Nghiện không tạo ra một “bản ngã thứ hai”. Nó làm méo nhận thức của cùng một con người. Khi chất gây nghiện còn được sử dụng, hệ thống tưởng thưởng trong não sẽ ưu tiên nó hơn mọi nguồn thỏa mãn khác. Không có sự chung sống hòa bình nào giữa “tôi kiểm soát” và “tôi dùng cho đỡ mệt”. Phần được nuôi dưỡng sẽ chiếm ưu thế. Luôn như vậy.

Ảo tưởng Jekyll–Hyde thường xuất hiện khi người nghiện cố dừng lại bằng ý chí. Họ nói với mình rằng: “Tôi chỉ dùng ở một không gian riêng”, “Tôi không để nó ảnh hưởng đến phần còn lại của đời sống”, hoặc “Tôi là người tốt, chỉ có việc dùng chất là vấn đề”. Thực tế, mỗi lần sử dụng đều củng cố các mạch thần kinh liên kết chất gây nghiện với sự giải tỏa và bình thường hóa. Những liên kết này không đứng yên. Chúng lấn át dần các nguồn động lực khác: quan hệ, công việc, sự tò mò, và cả khả năng cảm nhận niềm vui tự nhiên.

Não bộ học rất nhanh. Mỗi lần sử dụng là một lần “bôi trơn” con đường quen thuộc. Những tín hiệu rất nhỏ — một cảm giác khó chịu, một khoảng trống thời gian, một ký ức mơ hồ — cũng đủ kích hoạt kỳ vọng về chất. Cơ chế này không liên quan đến đạo đức hay cá tính. Nó là điều kiện hóa. Bạn càng củng cố, nó càng hoạt động trơn tru và tự động.

Hệ quả là sự leo thang. Khi hiệu ứng ban đầu giảm dần, não đòi hỏi cường độ hoặc tần suất cao hơn để đạt cùng một trạng thái “bình thường”. Người nghiện thường diễn giải sai điều này thành “tôi cần nó hơn”, trong khi thực tế là ngưỡng kích thích đã bị nâng lên bởi chính việc sử dụng. Sự thỏa mãn ngắn ngủi không bao giờ đủ, vì nó được thiết kế để không đủ. Ngay sau khi kết thúc, trạng thái thiếu hụt lại xuất hiện.

Có những giới hạn tự nhiên mà người nghiện không thể vượt qua, dù có cố đến đâu: nguồn lực, thể trạng, và khả năng chịu đựng của hệ thần kinh. Những giới hạn này không chấm dứt nghiện; chúng chỉ khiến vòng lặp trở nên mệt mỏi và rỗng tuếch hơn. Điều quan trọng là nhận ra: không có “mặt tốt” nào của nghiện đang được bảo vệ. Chỉ có một sai lầm nhận thức đang được duy trì.

Khi sự lệ thuộc được tháo gỡ, điều chấm dứt không chỉ là hành vi, mà là trạng thái bất an nền tảng. Sự tự tin và lòng tự trọng không cần được xây dựng bằng nỗ lực; chúng tự trở lại khi não không còn bị kéo căng bởi nhu cầu giả tạo. Khả năng đối diện với đời sống — kể cả những khó chịu bình thường — không cần chất hỗ trợ.

Ảo tưởng Jekyll–Hyde là một thủ đoạn tinh vi của nghiện: nó cho phép người nghiện tin rằng vấn đề nằm ở “một phần” của mình, thay vì ở cơ chế sử dụng. Khi ảo tưởng này còn tồn tại, người ta dễ tìm đến những điểm tựa khác để lấp khoảng trống, thay vì tháo bỏ chính nền tảng tạo ra khoảng trống đó.

Con người có xu hướng so sánh và phán xét. Nhưng so sánh ở đây luôn lệch lạc: không ai trong đời thực có thể cạnh tranh với một cơ chế được tối ưu hóa chỉ để kích thích hệ tưởng thưởng. Điều này không nói lên sự nghèo nàn của đời sống, mà nói lên sự giả tạo của kích thích.

Không có hai con người đang tranh giành trong bạn. Chỉ có một con người đã bị thuyết phục tin rằng mình cần một thứ vốn không cần. Khi sự thuyết phục đó chấm dứt, “Hyde” không cần bị đánh bại. Nó đơn giản là không còn lý do để tồn tại.