Tránh phần thưởng ảo

Một sai lầm phổ biến của người nghiện là cố “bù đắp” việc ngừng sử dụng bằng những phần thưởng tưởng tượng. Logic nghe có vẻ hợp lý: chịu đựng trước, hưởng thụ sau. Nhưng chính cách nghĩ này đã giữ nguyên cấu trúc của nghiện. Nó mặc định rằng việc không dùng là một sự mất mát cần được đền bù, còn chất gây nghiện là thứ có giá trị thật.

Khi bạn tự hứa sẽ thưởng cho mình điều gì đó nếu “nhịn” được một khoảng thời gian, bạn đã vô tình củng cố hai niềm tin sai. Thứ nhất, không dùng là một trạng thái thiếu thốn. Thứ hai, chất gây nghiện là phần thưởng trung tâm của đời sống, đến mức phải có một phần thưởng khác để thay thế. Hệ quả là cảm giác hy sinh tăng lên, và cùng với nó là khao khát.

Những biến thể của phần thưởng ảo xuất hiện dưới nhiều hình thức. Có người tin rằng ngừng dùng sẽ tự động mang lại thành công, năng lượng, địa vị, hay một cuộc sống “đúng nghĩa”. Có người gắn việc ngừng dùng với những mục tiêu lớn lao để tự ép mình tiến lên. Những điều này có thể xảy ra hoặc không. Nhưng khi được dùng như động cơ, chúng đều có chung một kết cục: nếu đạt được, cảm giác trống rỗng sớm quay lại; nếu không đạt được, nghi ngờ bùng phát. Trong cả hai trường hợp, nghiện có cớ để quay về.

Liên kết việc ngừng sử dụng với phần thưởng giả tạo làm nảy sinh một câu hỏi ngầm: “Nếu tôi không nhận được điều mình mong đợi, liệu việc ngừng dùng có đáng không?” Câu hỏi này không trung lập. Nó giả định rằng chất gây nghiện từng mang lại điều gì đó có giá trị, và việc không dùng cần được chứng minh bằng kết quả bên ngoài. Đây chính là tàn dư của sự tẩy não.

Một dạng khác của phần thưởng ảo là các lời hứa tập thể, thỏa thuận, hay cam kết công khai. Chúng tạo cảm giác an toàn tạm thời, nhưng bản chất vẫn là dựa vào áp lực và ý chí. Khi động lực được chia sẻ, trách nhiệm cũng bị phân tán. Chỉ cần một người “trượt”, toàn bộ cấu trúc sụp đổ, và mỗi cá nhân có thêm lý do để quay lại. Điều này không phải do yếu đuối, mà do nền tảng lập luận sai.

Cũng cần làm rõ một ảo tưởng tinh vi: ngừng nghiện không biến bạn thành một phiên bản siêu phàm. Nó không bảo đảm hạnh phúc, thành công hay sự ngưỡng mộ từ người khác. Những lời hứa kiểu đó chỉ thay thế một sự lệ thuộc bằng một sự lệ thuộc khác. Giá trị thực của việc thoát nghiện không nằm ở việc “được thêm”, mà ở việc “không còn bị lấy đi”.

Vì vậy, hãy nhìn thẳng vào câu hỏi cốt lõi: chất gây nghiện thực sự mang lại điều gì? Không phải cảm giác dễ chịu thoáng qua — đó chỉ là sự giải tỏa của một trạng thái thiếu hụt do chính việc sử dụng tạo ra. Không phải khả năng đối phó với căng thẳng — vì căng thẳng vẫn tồn tại, chỉ được che phủ tạm thời. Khi tách bỏ những diễn giải này, điều còn lại rất rõ ràng: không có lợi ích thực.

Khi không còn tin rằng mình đang từ bỏ một phần thưởng, nhu cầu “tự thưởng” tự nhiên biến mất. Việc ngừng sử dụng không cần được công bố, ca ngợi hay bảo trợ. Nó không phải là một thành tích để khoe khoang, cũng không phải một thử thách cần hỗ trợ tinh thần liên tục. Nó đơn giản là sự chấm dứt của một hiểu lầm.

Phần thưởng duy nhất không phải là thứ đến sau, mà là thứ vốn đã có mặt khi nghiện không còn chi phối nhận thức: sự yên ổn trong tâm trí, khả năng cảm nhận đời sống mà không cần điểm tựa giả, và tự do khỏi cuộc mặc cả không hồi kết. Không cần thêm gì để thay thế. Không có gì đã bị lấy đi.