Dừng ma túy một cách đơn giản

Chương này không đưa ra “kỹ thuật” hay “mẹo”. Nó làm rõ một hiểu lầm nhận thức khiến việc dừng ma túy bị tưởng là khó, nặng nề, và đầy hy sinh. Khi hiểu lầm đó được tháo bỏ, việc dừng lại trở nên đơn giản theo đúng nghĩa của nó.

Người ta thường nghĩ: muốn dừng hẳn thì phải có một nỗ lực đặc biệt, một giai đoạn chịu đựng, một cú đánh quyết định bằng ý chí. Cách nghĩ này giải thích vì sao nhiều người từng “quyết tâm” rồi lại quay lại. Không phải vì họ yếu, mà vì họ chưa tháo xong phần tẩy não.

Nếu chỉ nói: “Quyết định không dùng nữa và tận hưởng điều đó”, nghe có vẻ ngây thơ. Thực tế, nếu nói điều này ngay từ đầu, người nghe sẽ mang theo cảm giác tiếc nuối. Và chính cảm giác tiếc nuối đó tạo ra cơn thèm, rồi thất bại. Vì vậy, phần lớn cuốn sách tồn tại để làm một việc duy nhất: phá hủy các ảo tưởng trước khi quyết định được đưa ra.

Cái bẫy của nghiện ma túy không nằm chủ yếu ở hóa chất. Hóa chất chỉ duy trì vòng lặp. Vấn đề cốt lõi là nhận thức đã bị bóp méo: niềm tin rằng chất đó mang lại thứ gì đó có giá trị, rằng không có nó thì cuộc sống sẽ kém đi, rằng dừng lại đồng nghĩa với mất mát.

Khi quan sát những người chưa từng dính vào ma túy, hoặc những người đã dừng hẳn trong nhiều năm, một điều hiện ra khá rõ ràng: họ không “thiếu” thứ mà người nghiện tin là không thể thiếu. Họ xử lý căng thẳng mà không cần một chỗ dựa hóa học. Họ không mang theo một cuộc giằng co thường trực trong đầu. Sự bình ổn đó không phải là thành quả của ý chí siêu phàm; nó là trạng thái tự nhiên khi không bị phụ thuộc.

Nhiều người nghiện tin rằng những người đã dừng chỉ là “bị buộc phải bỏ”, hoặc bỏ xong thì âm thầm thèm thuồng. Thực tế trái ngược. Phản hồi phổ biến nhất không phải là câu chuyện về chịu đựng, mà là sự thờ ơ: “Nhớ à? Không.” Điều này phá vỡ một ảo tưởng quan trọng khác: rằng cơn thèm là thứ không thể tránh.

Một khi hiểu rằng bất kỳ ai rơi vào nghiện đều trải qua cùng một cơ chế, cảm giác “tôi yếu hơn người khác” tự tan. Không có nhóm người đặc biệt nào miễn nhiễm. Có chăng chỉ là những người chưa bị cuốn vào vòng lặp.

Tại một điểm nào đó, nhận thức có thể trở nên rất đơn giản: rất nhiều người đang sống bình thường, thậm chí tốt, mà không cần ma túy. Trước khi dính vào, bản thân cũng không cần. Vậy cái “cần” hiện tại đến từ đâu? Nó không đến từ một nhu cầu thật, mà từ chính việc sử dụng lặp lại đã tạo ra ảo tưởng về nhu cầu.

Khi quyết định dừng hẳn được đưa ra sau khi các ảo tưởng đã sụp, nó mang tính kết thúc, không phải thử nghiệm. Không phải hy vọng, mà là biết. Điều này giải thích vì sao nhiều người bất ngờ thấy mọi thứ diễn ra nhẹ hơn tưởng tượng. Họ từng chuẩn bị tinh thần cho một giai đoạn u ám, nhưng không có gì như vậy xảy ra. Cái gọi là “đau cai khủng khiếp” hóa ra không phải một thực thể độc lập; nó được nuôi bởi nghi ngờ và cảm giác mất mát. Khi không còn nghi ngờ, thứ đó không có đất tồn tại.

Một sự thật thường bị bỏ qua: ngay cả khi đang nghiện, con người vẫn có thể không dùng trong một khoảng thời gian. Điều gây thống khổ không phải là việc không dùng, mà là trạng thái “muốn mà không cho”. Khi “muốn” biến mất, sự thống khổ cũng biến mất theo.

Vì vậy, điều làm cho việc dừng lại trở nên dễ không phải là chịu đựng tốt hơn, mà là chắc chắn hơn. Sự chắc chắn này không đến từ tự trấn an, mà từ việc hiểu rõ vài điểm nền tảng:

Thứ nhất, không có gì ở bên ngoài ép buộc. Không ai và không thứ gì “khiến” bạn dùng, trừ chính quyết định lặp lại của bạn trong quá khứ. Điều đó cũng có nghĩa là không ai có quyền lực khiến bạn tiếp tục.

Thứ hai, không có thứ gì đáng giá bị từ bỏ. Cái gọi là “lợi ích” của ma túy chỉ là sự giải tỏa tạm thời do chính nó tạo ra. Khi vòng lặp dừng, thứ biến mất là vấn đề, không phải giải pháp.

Thứ ba, khái niệm “chỉ một lần” không tồn tại trong thực tế nhận thức của nghiện. Nó không phải một ngoại lệ vô hại, mà là cách vòng lặp tự duy trì. Nhận ra điều này không phải để tự răn đe, mà để thấy rõ bản chất phản ứng dây chuyền.

Thứ tư, việc bình thường hóa ma túy như một phần “ai cũng thế” là một lớp ngụy biện. Nghiện là một rối loạn học được của hệ thần kinh, và nếu không bị tháo gỡ, nó không đứng yên. Nhận diện điều này không phải để sợ, mà để chấm dứt sự tự huyễn hoặc.

Thứ năm, cần tách biệt giữa cơ chế nghiện và giá trị con người. Nghiện không định nghĩa bạn. Nếu có cơ hội quay lại thời điểm trước khi lệ thuộc, bất kỳ ai cũng sẽ chọn quay lại. Quyết định dừng hẳn chính là cách gần nhất để làm điều đó, mà không cần hy sinh hay tự trừng phạt.

Khi những điểm này rõ ràng, quyết định dừng không còn là một cuộc chiến. Nó đơn giản là kết luận hợp lý sau khi sai lầm nhận thức đã được mổ xẻ xong. Và khi kết luận đã chắc chắn, phần còn lại tự vận hành.

Khoảnh khắc bạn đưa ra quyết định rằng lần sử dụng vừa qua là lần cuối cùng, về mặt thực tế bạn đã là một người không còn dùng ma túy. “Người nghiện” là người tiếp tục duy trì một hành vi gây hủy hoại và lệ thuộc. “Người không dùng” là người không làm điều đó. Khi quyết định cuối cùng được đưa ra, mục tiêu đã đạt được. Không có giai đoạn chờ đợi để “trở thành” điều gì khác.

Vấn đề phát sinh khi người ta vẫn ngồi trong tâm thế tiếc nuối, như thể đang chờ một cơn gì đó “đi qua”. Cách nhìn này giả định rằng có một thứ tốt đẹp đã bị lấy đi, và bạn phải chịu đựng sự thiếu hụt ấy. Giả định đó là sai. Cuộc sống vốn vẫn đang diễn ra, và khi vòng lặp lệ thuộc chấm dứt, nó không mất đi thứ gì có giá trị; ngược lại, mỗi ngày trở nên nhẹ hơn vì không còn cuộc giằng co âm ỉ trong đầu.

Việc dừng hẳn trở nên dễ khi bạn chắc chắn rằng mình đã dừng. Không phải “hy vọng sẽ qua”, mà là biết rằng nó đã kết thúc. Khoảng thời gian vài tuần đầu thường được nhắc tới chỉ vì đó là giai đoạn các tín hiệu học được trong não dần mất tác dụng. Nếu góc nhìn đúng, điều này không đòi hỏi chịu đựng. Khó khăn chỉ xuất hiện khi còn do dự.

Đến thời điểm này, nếu bạn đã đọc với thái độ cởi mở, quyết định thoát khỏi sự lệ thuộc đã được hình thành. Trạng thái hợp lý đi kèm với quyết định đó không phải u ám, mà là sự nhẹ nhõm. Nếu thay vào đó bạn cảm thấy nặng nề, thường rơi vào một trong ba khả năng sau.

Thứ nhất, có một mảnh ghép nhận thức chưa khớp. Một ảo tưởng nào đó về “lợi ích” của ma túy vẫn còn sót lại. Khi một niềm tin chưa được tháo, tâm trí sẽ không cho phép sự chắc chắn. Trong trường hợp này, việc cần thiết không phải là cố gắng cảm thấy tốt hơn, mà là nhìn lại lập luận đã bỏ qua.

Thứ hai, nỗi sợ thất bại. Nỗi sợ này không phải dấu hiệu của yếu đuối, mà là sản phẩm của một hệ thống lệ thuộc đã hoạt động lâu ngày. Toàn bộ cơ chế nghiện là một trò đánh tráo nhận thức tinh vi. Người thông minh cũng mắc. Nhưng khi đã nhìn ra bản chất, tiếp tục tin vào nó chỉ còn là sự tự lừa.

Thứ ba, bạn đồng ý về mặt lý trí nhưng cảm xúc vẫn ì ạch. Điều này không có nghĩa là quyết định sai. Nó chỉ phản ánh quán tính của não bộ, vốn luôn ưu tiên duy trì trạng thái quen thuộc. Ở đây không cần tự trấn an hay ép buộc cảm xúc. Chỉ cần thừa nhận một thực tế: không còn lệ thuộc là một trạng thái tốt hơn, dù cảm giác chưa kịp bắt nhịp.

Điều cần giữ trong giai đoạn đầu không phải là “chịu đựng”, mà là góc nhìn. Những chương tiếp theo chỉ nhằm củng cố góc nhìn đó trước khi nó trở thành tự động. Sau khi quán tính cũ tan đi, bạn sẽ không còn phải nhắc mình theo cách này nữa. Khi đó, điều khó hiểu duy nhất là vì sao mình từng tin rằng việc dừng lại lại khó đến vậy.

Có hai điểm dễ gây nhầm lẫn cần làm rõ.

Thứ nhất, đừng vội coi lần sử dụng cuối cùng như một nghi thức phải diễn ra ngay. Việc đọc đến cuối cuốn sách nhằm đảm bảo rằng khi quyết định được đưa ra, nó là quyết định không còn khe hở cho nghi ngờ.

Thứ hai, mốc thời gian vài tuần thường bị hiểu sai. Nó không phải là thời gian “chịu đựng” để đổi lấy một phép màu sau đó. Không có khoảnh khắc thần kỳ nào xảy ra khi đồng hồ điểm đủ ngày. Nếu bạn coi những tuần đó là sự hy sinh, cảm giác mất mát sẽ còn nguyên sau khi thời gian trôi qua. Ngược lại, nếu ngay từ đầu bạn nhìn việc dừng lại như một tin tốt — rằng “thật tốt khi tôi không còn lệ thuộc” — thì các tín hiệu cám dỗ sẽ tự yếu đi và biến mất.

Não bộ luôn cố bảo vệ hiện trạng. Nếu bạn tin rằng mình đang mất một thứ quan trọng, nó sẽ tạo ra cảm giác tồi tệ để kéo bạn quay lại. Bạn không thể ép mình cảm thấy ổn khi niềm tin nền tảng vẫn là “tôi đang bị tước đoạt”. Vì vậy, việc xóa bỏ ảo tưởng rằng ma túy mang lại bất kỳ giá trị thật nào là then chốt. Khi ảo tưởng đó sụp, không còn gì để đánh đổi.

Những rối loạn liên quan đến nghiện — từ tâm trạng, động lực, đến khả năng tập trung — đều gắn chặt với cơ chế học được trong não. Việc sử dụng lặp lại tạo ra một trạng thái nghi ngờ thường trực, và chính trạng thái đó làm suy yếu cảm giác làm chủ. Khi vòng lặp kết thúc, sự ổn định dần trở lại không phải như một phần thưởng, mà như việc trả não bộ về trạng thái vốn có.

Tất cả những điều này không nhằm hứa hẹn bạn sẽ trở thành một con người khác hay đạt được điều gì phi thường. Giá trị cốt lõi nằm ở chỗ đơn giản hơn nhiều: sự tự do khỏi một hình thức nô lệ tinh vi. Và tự do đó bắt đầu ngay khi quyết định cuối cùng được đưa ra, không phải ở một mốc thời gian trong tương lai.