Việc thoát nghiện có khó hơn với tôi không?

Câu hỏi này xuất hiện ở hầu hết người nghiện. Câu trả lời ngắn gọn là: mức độ “khó” không phụ thuộc vào cá nhân bạn, mà phụ thuộc vào việc ảo tưởng về chất gây nghiện đã được tháo gỡ đến đâu. Con người khác nhau về tính cách, nghề nghiệp, hoàn cảnh sống và thời điểm quyết định dừng lại. Những khác biệt đó ảnh hưởng đến bối cảnh, nhưng không quyết định kết quả khi bản chất của nghiện được hiểu đúng.

Có những nhóm người thường tin rằng họ sẽ khó thoát hơn. Một ví dụ điển hình là những người làm trong lĩnh vực y tế hoặc có hiểu biết sâu về sinh học. Họ có nhiều lý do chính đáng để dừng lại, nhưng điều đó không tự động khiến việc thoát nghiện trở nên dễ hơn. Thậm chí, trong một số trường hợp, nó còn làm vấn đề phức tạp hơn.

Thứ nhất, việc liên tục ý thức về rủi ro và tác hại tạo ra một nền lo âu thường trực. Lo âu là một trong những trạng thái mà người nghiện đã quen dùng chất để “xử lý”. Thứ hai, môi trường làm việc căng thẳng khiến họ không có khoảng trống để phân biệt giữa mệt mỏi tự nhiên và cảm giác thiếu hụt do nghiện gây ra. Thứ ba, cảm giác tội lỗi — rằng mình “đáng lẽ phải làm gương” — tạo thêm áp lực tinh thần, và áp lực đó lại bị gán nhầm cho việc thiếu chất.

Sau một ngày căng thẳng, khi cơ thể tự nhiên đi vào trạng thái mệt và cần nghỉ, việc sử dụng chất từng mang lại sự chấm dứt tạm thời của cảm giác khó chịu. Tâm trí vì thế gán công lao cho chất, thay vì cho quá trình sinh lý bình thường của việc nghỉ ngơi. Khi dừng lại, sự nghỉ ngơi vẫn đến, nhưng vì ảo tưởng chưa được tháo bỏ, người nghiện cảm thấy như mình đang bị tước đoạt một “chỗ dựa”. Nếu lớp tẩy não này được loại bỏ, bạn sẽ thấy rằng sự hồi phục và giấc ngủ vẫn xảy ra, ngay cả khi cơ thể còn đang điều chỉnh lại các chất dẫn truyền thần kinh.

Một hoàn cảnh khác dễ gây tái nghiện là sự chán chường kéo dài, đặc biệt khi đi kèm áp lực tinh thần. Sinh viên, người làm công việc đơn điệu nhưng căng thẳng, hoặc người phải gánh nhiều trách nhiệm một mình thường rơi vào trạng thái này. Khi dùng cách tiếp cận dựa trên ý chí, những khoảng trống đó trở thành thời gian tự hành hạ: tâm trí liên tục nghĩ về thứ mình “đã mất”. Sự than vãn thầm lặng này không phải là dấu hiệu của thiếu chất, mà là dấu hiệu của niềm tin sai chưa được tháo gỡ.

Nếu nhìn đúng, việc liên tục “nhớ” đến chất không phải là điều đáng lo. Nó chỉ là quá trình một thói quen nhận thức cũ đang tan rã. Thay vì xem đó là thiếu thốn, hãy hiểu rằng đó là bằng chứng cho thấy cơ chế lệ thuộc đang mất chỗ đứng. Khi không còn coi chất là phần thưởng hay chỗ dựa, những khoảnh khắc này sẽ mất dần ý nghĩa, rồi biến mất.

Không có kiểu người nào “đặc biệt khó thoát nghiện”. Tuổi tác, giới tính, trí thông minh hay nghề nghiệp không phải là yếu tố quyết định. Điều quyết định là việc bạn có nhìn thấy rõ rằng chất đó chưa bao giờ mang lại lợi ích thực sự hay không.

Có hai nguyên nhân chính dẫn đến thất bại.

Nguyên nhân thứ nhất là các kích thích bên ngoài: môi trường, mối quan hệ, ký ức, hoặc việc thấy người khác sử dụng. Trong những khoảnh khắc đó, ảo tưởng “chỉ một lần” hoặc “mình cần nó lúc này” có thể xuất hiện. Đây không phải là nhu cầu thật, mà là dư âm của một niềm tin cũ. Khi hiểu điều này, cảm giác ghen tị hay yếu lòng sẽ được thay thế bằng sự nhận thức rằng bạn đã thoát khỏi một dạng lệ thuộc tinh thần mà người khác vẫn đang mắc kẹt.

Nguyên nhân thứ hai là những ngày tồi tệ. Điều quan trọng cần làm rõ ngay từ đầu là: cuộc sống luôn có ngày tốt và ngày xấu, dù bạn có nghiện hay không. Sai lầm của phương pháp ý chí là khi một ngày xấu xảy ra, người nghiện lập tức quy nó cho việc “không dùng”, rồi bắt đầu tiếc nuối. Thực tế, những ngày xấu đã tồn tại cả khi còn nghiện; nếu không, bạn đã không muốn dừng lại. Chất gây nghiện không loại bỏ được những ngày đó, nó chỉ che mờ chúng trong chốc lát rồi để lại thêm gánh nặng.

Khi còn nghiện, người ta buộc phải phủ nhận mặt tiêu cực. Họ không gọi tên sự rối loạn, chỉ nói rằng mình “mệt”, “xuống tinh thần”. Trớ trêu thay, khi đã dừng lại, mọi khó khăn tự nhiên của cuộc sống lại bị đổ lỗi cho việc không dùng chất. Đây là một đảo ngược nhân–quả điển hình của tư duy nghiện.

Nếu công việc hay hoàn cảnh khiến bạn căng thẳng, ý nghĩ rằng “trong lúc này mà có chất thì tốt biết mấy” có thể xuất hiện. Nghe thì hợp lý, nhưng chất đó chưa bao giờ giải quyết vấn đề. Nó chỉ khiến bạn thêm ủ rũ vì tiếc nuối một chỗ dựa tưởng tượng. Việc nghi ngờ quyết định dừng lại không phải là thận trọng, mà là tự trừng phạt bằng một niềm tin đã bị chứng minh là sai.

Điều cần giữ không phải là sự gắng gượng, mà là sự rõ ràng. Khi thấy rõ rằng chất gây nghiện không mang lại lợi ích nào, việc thoát nghiện không còn là một cuộc chiến cá nhân, mà chỉ là hệ quả tự nhiên của việc hiểu đúng bản chất vấn đề.