Sự tẩy não

Đây là lý do thứ hai khiến con người rơi vào và duy trì việc sử dụng mạng xã hội vô thức. Để hiểu rõ sự tẩy não này, cần nhìn thẳng vào sức mạnh của kích thích siêu thường. Não bộ của chúng ta chưa từng được tiến hóa để đối phó với một môi trường nơi chỉ trong 15 phút, bạn có thể tiếp xúc với nhiều tín hiệu xã hội, so sánh, xung đột, khen–chê, kích động và mới lạ hơn cả những gì tổ tiên chúng ta trải nghiệm trong suốt một đời.

Trong quá khứ, đã có rất nhiều lời cảnh báo sai lầm. Có thời người ta dọa rằng xem TV nhiều làm hỏng não, chơi game làm trẻ em trở nên bạo lực. Những lời đe dọa thô thiển đó bị khoa học bác bỏ — và cùng lúc, những sự thật quan trọng hơn cũng bị bỏ qua. Ngay từ khi còn nhỏ, tiềm thức của chúng ta đã liên tục bị bắn phá bởi hình ảnh và thông điệp từ quảng cáo, chương trình giải trí, video ngắn, mạng xã hội: tất cả đều được thiết kế để thu hút sự chú ý, kích thích cảm xúc, tạo cảm giác “liên quan đến mình”.

Hãy quan sát một feed bất kỳ và thử xem nó đang dùng gì: giá trị gây sốc, tính mới lạ, sự phẫn nộ, nỗi sợ bị bỏ lỡ, màu sắc, nhịp cắt nhanh, các chủ đề cấm kỵ, hoài niệm, cảm giác thuộc về một nhóm. Não ý thức có thể không phân tích, nhưng tiềm thức thì ghi nhận toàn bộ. Không có gì là trung tính.

Cốt lõi của thông điệp mà việc sử dụng mạng xã hội vô thức liên tục nhồi vào đầu ta là: “Có một thứ gì đó rất quan trọng đang diễn ra, và nếu không chú ý, bạn sẽ bỏ lỡ.” Nghe có vẻ vô hại. Nhưng hãy để ý mà xem — hầu như mọi nền tảng đều trộn lẫn giữa cảm xúc xã hội (được công nhận, được chú ý, được thuộc về) với sự thôi thúc kiểm tra liên tục. Não ý thức có thể coi đó là giải trí, nhưng tiềm thức thì hiểu theo một cách khác.

Lý giải khoa học

Song song với đó, cũng tồn tại những chiến dịch dọa dẫm: nào là “mạng xã hội làm giảm khả năng tập trung”, “gây trầm cảm”, “giết chết thế hệ trẻ”, cùng vô số nghiên cứu và cộng đồng trực tuyến. Nhưng những chiến dịch này không khiến người ta ngừng lướt. Về mặt logic thì có vẻ nên hiệu quả, nhưng thực tế thì ngược lại. Ngay cả khi các rủi ro được trình bày bằng nghiên cứu khoa học nghiêm túc, chúng cũng không ngăn được một thiếu niên hay một người trưởng thành thông minh mở ứng dụng thêm lần nữa.

Nghịch lý là: nguồn lực mạnh nhất duy trì tình trạng này lại đến từ chính người nghiện. Thật sai lầm khi cho rằng người nghiện sử dụng mạng xã hội vô thức là kém ý chí hay yếu đuối. Trên thực tế, họ thường phải rất mạnh để chịu đựng trạng thái căng thẳng tinh thần kéo dài mà họ không hiểu nguyên nhân. Điều đau đớn nhất là họ tự coi mình là kẻ thiếu kỷ luật, thất bại, dễ xao nhãng — trong khi nếu không mang gánh nặng này, họ có thể là những người bình thản, dễ chịu và tập trung hơn rất nhiều.

Vấn đề sử dụng ý chí

Những người cố thoát khỏi việc lướt vô thức bằng cách “gồng ý chí” thường quay sang trách móc bản thân. Họ phá hỏng sự bình yên còn sót lại trong cuộc sống bằng cuộc chiến nội tâm liên miên. Việc không kiểm soát được hành vi đã khó; việc tự ghét mình vì điều đó còn tệ hơn nhiều.

Chúng ta đang đối mặt với một cơn nghiện, không phải một thói quen lặt vặt. Khi ai đó nghiện chạy bộ hay chơi nhạc, họ không ngồi dằn vặt bản thân rằng “phải dừng lại ngay”. Nhưng tại sao bạn lại chấp nhận việc dùng ý chí để chống lại một hệ thống được thiết kế chuyên nghiệp nhằm vượt qua ý chí của bạn?

Việc tiếp xúc liên tục với kích thích siêu thường sẽ tái cấu trúc não bộ. Vì vậy, thứ cần được tháo gỡ không phải là hành vi, mà là sự tẩy não đứng sau nó.

Đừng tự lừa mình bằng khái niệm “lướt mạng xã hội lành mạnh”. Đó là sản phẩm của chính con tiểu quỷ trong bạn. Không có nền tảng nào được “kiểm định” là vô hại khi mục tiêu cốt lõi của chúng là tối đa hóa thời gian bạn ở lại. Dữ liệu hành vi của bạn được thu thập, phân tích, và dùng để điều chỉnh thuật toán theo đúng điểm yếu nhận thức của bạn. Nội dung nào đang hút tương tác sẽ được đẩy lên. Mác “giáo dục”, “truyền cảm hứng”, hay “vì cộng đồng” chỉ là lớp vỏ.

Câu hỏi cần đặt ra không phải là “lướt cái gì cho tốt”, mà là: “Tại sao mình lại lướt vô thức? Mình có thực sự cần điều này không?”

Câu trả lời hiển nhiên là: không.

Rất nhiều người tin rằng họ chỉ lướt “tin tức”, “kiến thức”, hoặc “nội dung nhẹ nhàng”. Thực chất, họ đang phải dùng ý chí để kìm lại thôi thúc đi xa hơn. Ý chí bị tiêu hao dần, và sự kiệt quệ đó lan sang các lĩnh vực khác của cuộc sống — tập trung, vận động, ăn uống, các mối quan hệ. Những thất bại này tạo ra cảm giác tội lỗi, rồi lại trở thành lý do để quay về lướt tiếp.

Một khi đã nghiện, sự tẩy não càng ăn sâu. Tiềm thức thì thầm rằng bạn cần “kiểm tra một chút”, “cập nhật nhanh thôi”. Chính nỗi sợ cảm giác trống rỗng khi không có kích thích mới là thứ ngăn cản người ta dừng lại. Bạn không nhận ra nó không có nghĩa là nó không tồn tại.

Sự thụ động

Sự thụ động trong tư duy — thói quen để người khác, thuật toán và xu hướng quyết định điều gì xuất hiện trước mắt bạn — là rào cản lớn nhất. Cách chúng ta được nuôi dạy, kết hợp với sự tẩy não của chính cơn nghiện, lại được củng cố bởi môi trường xung quanh, đã tạo thành một bức tường dày đặc.

Từ “từ bỏ” là một ví dụ điển hình của sự tẩy não. Nó ám chỉ rằng bạn đang hy sinh một thứ quý giá. Sự thật là: bạn không mất gì cả. Bạn đang thoát khỏi một trạng thái bệnh lý tinh thần. Đây không phải là “từ bỏ”, mà là chấm dứt một sự lệ thuộc.

Lý do duy nhất khiến nhiều người bắt đầu lướt vô thức là vì ai cũng làm vậy, và họ sợ rằng mình đang bỏ lỡ điều gì đó. Họ tiếp tục lướt để rồi vẫn không thấy mình nhận được điều gì có giá trị. Mỗi lần mở ứng dụng lại là một lần tự trấn an: “Chắc phải có gì đó chứ, nếu không thì sao ai cũng dùng?”

Ngay cả khi đã dừng một thời gian, người ta vẫn có cảm giác “thiếu” khi nghe người khác bàn tán về một xu hướng, một drama, một nhân vật nổi tiếng. Cảm giác đó tạo ra sự an toàn giả tạo: xem một chút thôi. Và trước khi kịp nhận ra, họ lại rơi vào cái bẫy cũ.

Sự tẩy não này là rất lớn. Công nghệ càng phát triển, tốc độ và độ tinh vi của các cơ chế lôi kéo càng tăng theo cấp số nhân. Chúng ta chưa được chuẩn bị để đối phó với môi trường này — nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta bất lực.

Chúng ta đang bắt đầu tháo gỡ sự tẩy não này. Người không sử dụng mạng xã hội vô thức không hề thiệt thòi. Chính người đang mắc kẹt trong nó mới là người đánh đổi:

• Sức khỏe tinh thần
• Năng lượng sống
• Thời gian
• Tiền bạc
• Sự an yên trong tâm trí
• Sự tự tin
• Lòng can đảm
• Tự trọng
• Hạnh phúc
• Và trên hết: sự tự do

Người nghiện nhận lại được gì? Không có gì, ngoài ảo tưởng rằng họ đang tìm lại cảm giác bình thản mà người không nghiện vốn đã có sẵn.

Cơn đau cai nghiện

Người nghiện tin rằng họ lướt mạng xã hội để giải trí, thư giãn hoặc cập nhật. Lý do thực sự là để làm dịu cảm giác thiếu thốn khi dopamine tụt xuống. Tiềm thức học rằng ở một số thời điểm — buồn chán, căng thẳng, mệt mỏi — việc lướt sẽ mang lại cảm giác “dễ chịu”.

Càng bị cuốn sâu, nhu cầu dập tắt cảm giác này càng tăng, và cái bẫy càng khép chặt. Quá trình này diễn ra chậm đến mức hầu hết mọi người không nhận ra mình nghiện cho đến khi họ cố dừng lại — và nhiều người thậm chí không bao giờ thừa nhận điều đó.

Như đã nói, người nghiện thường lướt trong những trạng thái: buồn chán, căng thẳng, cần tập trung, hoặc sự kết hợp của chúng. Trong các chương tiếp theo, chúng ta sẽ tiếp tục bóc tách những lớp tẩy não này.