Chương 5: Sự tẩy não

Đây là lý do thứ hai khiến chúng ta bắt đầu và tiếp tục Dumb Use mạng xã hội. Để hiểu rõ cơ chế này, cần nhìn thẳng vào tác động của kích thích siêu thường. Não bộ con người chưa từng tiến hóa để xử lý một môi trường nơi chỉ trong vài phút, ta có thể lướt qua hàng trăm mẩu thông tin, khuôn mặt, tranh cãi, hình ảnh, lời khen chê và tín hiệu xã hội. Điều mà trước đây cần cả cộng đồng và thời gian dài mới có, nay được nén lại trong vài cái vuốt tay.

Trong quá khứ từng tồn tại nhiều lời khuyên sai lầm, thường dựa trên hù dọa và phóng đại. Những thông điệp kiểu đó đã bị bác bỏ, và đúng là chúng không giúp được gì. Nhưng khi vứt bỏ cái sai, ta lại vô tình bỏ qua cái đúng. Từ rất sớm, tiềm thức của chúng ta đã bị bão hòa bởi hình ảnh, thông điệp và tín hiệu xã hội: quảng cáo, video ngắn, tin nóng, lượt thích, lượt theo dõi. Dù công khai hay tinh vi, tất cả đều dùng chung những thủ thuật quen thuộc: giá trị gây sốc, tính mới lạ, màu sắc, kích thước, cấm kỵ, cảm giác hoài niệm, sự so sánh xã hội. Chỉ cần để ý, bạn sẽ thấy gần như mọi nội dung đều được thiết kế để giữ bạn lại lâu hơn một chút.

Cốt lõi của thông điệp mà Dumb Use liên tục nhồi vào đầu ta là: “Thứ quan trọng nhất lúc này là đừng bỏ lỡ. Luôn có điều gì đó đáng xem hơn đang chờ.” Nghe có vẻ vô hại, nhưng hãy quan sát kỹ: phim ảnh, tin tức, mạng xã hội đều trộn lẫn cảm xúc với tín hiệu thưởng tức thì. Não ý thức có thể không nhận ra, nhưng tiềm thức ghi nhận rất chính xác.

Lý giải khoa học

Ở chiều ngược lại, cũng có những chiến dịch hù dọa người nghiện: nào là giảm tập trung, lo âu, trầm cảm, mất động lực, so sánh xã hội bệnh lý, rồi vô số bài viết và cộng đồng cảnh báo. Về logic thì những điều đó nên khiến người ta dừng lại, nhưng thực tế không phải vậy. Ngay cả các rủi ro được trình bày bằng nghiên cứu nghiêm túc cũng không đủ để ngăn một người trẻ bắt đầu lướt vô thức.

Trớ trêu là nguồn lực mạnh nhất trong toàn bộ vòng xoáy này lại đến từ chính người nghiện. Thật sai khi cho rằng họ yếu đuối hay thiếu ý chí. Để duy trì một cơn nghiện hành vi, người ta phải tiêu hao rất nhiều năng lượng tinh thần. Đau đớn nhất là họ tự xem mình kém cỏi, thất bại, khó gần. Nếu không tự hạ thấp bản thân chỉ vì Dumb Use, rất có thể họ đã là những người điềm tĩnh và dễ chịu hơn trong đời sống thực.

Vấn đề sử dụng ý chí

Những người cố “cai” Dumb Use bằng cách gồng ý chí thường quay sang trách mình thiếu kỷ luật, rồi phá hỏng sự bình yên còn lại. Mất kiểm soát đã khó, ghét bỏ bản thân vì điều đó còn tệ hơn. Chúng ta đang nói về nghiện, không phải một thói quen vô thưởng vô phạt. Khi ai đó nghiện một môn thể thao, họ không tự dằn vặt mỗi ngày rằng “phải dừng lại”. Nhưng với mạng xã hội, người ta lại tự bào chữa và tự trừng phạt cùng lúc.

Tiếp xúc liên tục với kích thích siêu thường sẽ tái cấu trúc kỳ vọng của não. Vì vậy, việc chống lại sự tẩy não là điều cốt yếu. Đừng tự lừa mình bằng khái niệm “lướt lành mạnh” khi nó nhắm vào Dumb Use. Chính con tiểu quỷ dựng lên khái niệm đó để kéo bạn quay lại. Không có kiểm định nào cho việc “nội dung vô hại”. Các nền tảng thu thập dữ liệu hành vi, rồi dùng chính dữ liệu đó để nhắm trúng điểm yếu chú ý của bạn. Thứ gì đang giữ chân bạn lâu nhất sẽ được ưu tiên. Đừng để bị đánh lạc hướng bởi nhãn “giáo dục”, “truyền cảm hứng” hay “cập nhật tin tức”. Hãy hỏi thẳng: “Tại sao mình đang lướt? Mình có thực sự cần không?”

Câu trả lời là không.

Nhiều người thề rằng họ chỉ dùng những nội dung “nhẹ”, chỉ kiểm tra nhanh. Thực tế, họ đang phải dùng ý chí để kiềm chế. Nếu kéo dài, ý chí sẽ cạn kiệt, ảnh hưởng đến những lĩnh vực khác nơi kỷ luật là cần thiết: tập luyện, ăn uống, công việc. Thất bại nối tiếp thất bại tạo ra cảm giác tội lỗi, rồi lại quay về Dumb Use để xoa dịu. Nếu không, sự bực bội sẽ trút lên những người xung quanh.

Một khi đã nghiện, sự tẩy não càng sâu. Tiềm thức thì thầm rằng bạn phải “nuôi” con tiểu quỷ ấy. Nỗi sợ mới là thứ giữ bạn lại: sợ trống rỗng, sợ bất an khi không còn dòng kích thích quen thuộc. Việc bạn không nhận ra nỗi sợ đó không có nghĩa là nó không tồn tại.

Sự thụ động

Sự thụ động trong tư duy và thói quen dựa dẫm là rào cản lớn nhất. Cách chúng ta được nuôi dạy, cộng với sự tẩy não của chính hành vi nghiện, lại được củng cố bởi môi trường xung quanh — bạn bè, đồng nghiệp, xã hội — tạo thành một bức tường dày. Từ “từ bỏ” là một ví dụ điển hình của sự tẩy não, vì nó hàm ý hy sinh một thứ giá trị. Sự thật là bạn không mất gì cả. Bạn đang thoát khỏi một cơ chế bóc lột sự chú ý và nhận lại nhiều lợi ích thực tế. Đây không phải là “từ bỏ”, mà là dừng Dumb Use — hay đúng hơn, thoát khỏi nghiện.

Lý do ban đầu khiến nhiều người lao vào Dumb Use là vì ai cũng làm vậy, khiến ta sợ bị bỏ lỡ. Ta tin rằng phải có điều gì đó trong đó, nếu không nó đã không phổ biến đến thế. Ngay cả khi đã dừng một thời gian, người ta vẫn cảm thấy “thiếu” khi câu chuyện, xu hướng, hay nhân vật nổi lên trong các cuộc trò chuyện. Cảm giác an toàn giả tạo xuất hiện: “Chỉ xem một chút.” Trước khi kịp nhận ra, họ lại mắc bẫy.

Sự tẩy não này rất mạnh, và công nghệ càng phát triển thì cường độ càng tăng. Thuật toán, nội dung ngắn, thực tế tăng cường — tất cả đều được tối ưu để giữ sự chú ý. Chúng ta không được chuẩn bị để đối phó bằng ý chí.

Chúng ta bắt đầu gỡ bỏ lớp tẩy não này ngay bây giờ. Người không dính vào Dumb Use không hề thiệt thòi. Người đang dính mới là người đang đánh đổi:

• Sự tập trung
• Năng lượng tinh thần
• Thời gian
• Sự an yên trong tâm trí
• Tự tin
• Chủ động
• Tự trọng
• Niềm vui bền vững
• Và trên hết: SỰ TỰ DO

Đổi lại, họ nhận được gì? Không có gì, ngoài ảo tưởng rằng họ đang tìm lại sự bình yên vốn dĩ đã thuộc về người không nghiện.

Cơn đau cai nghiện

Người nghiện tin rằng họ Dumb Use để giải trí, thư giãn hay cập nhật. Lý do thực sự là để làm dịu cảm giác khó chịu khi thiếu kích thích. Tiềm thức tin rằng ở một số thời điểm, việc lướt sẽ mang lại khoái cảm. Càng bị cuốn vào, nhu cầu giải tỏa càng lớn, và cái bẫy càng chặt. Quá trình này diễn ra chậm đến mức khó nhận ra. Nhiều người chỉ phát hiện khi cố dừng lại — và không ít người vẫn từ chối thừa nhận mình đã nghiện.

Như đã nói, cơn thèm thường xuất hiện khi căng thẳng, buồn chán, cần tập trung, hoặc kết hợp các yếu tố đó. Trong các chương tiếp theo, chúng ta sẽ tiếp tục bóc tách những khía cạnh này của sự tẩy não.