Một thói quen xã hội?

Sức khỏe tinh thần và thể chất là những lý do chính khiến chúng ta muốn chấm dứt việc sử dụng mạng xã hội vô thức — và đó cũng là những lý do mà bạn nên chấm dứt nó. Không cần đợi khoa học hành vi hay các báo cáo chính thức lên tiếng xác nhận rằng lướt feed vô tận gây nghiện và có thể phá hủy đời sống. Cơ thể và hệ thần kinh của con người là những hệ thống tinh vi; bất kỳ ai từng trải qua vòng lặp thông báo–lướt–kéo đều biết ngay từ lần đầu rằng dạng kích thích này có thể vượt ngưỡng và trở nên độc hại.

Lý do duy nhất khiến chúng ta mắc kẹt là sự trùng khớp hoàn hảo giữa cơ chế lôi kéo của nền tảng và chương trình tiến hóa của não bộ. Nội dung luôn sẵn có, miễn phí, phát trực tuyến 24/7; thuật toán tối ưu cho sự chú ý; thông báo được thiết kế để kích hoạt phản xạ. Mạng xã hội từng được coi là vô hại — khi feed còn chậm, ít tương tác, và việc truy cập đòi hỏi nỗ lực. Thời đó đã qua.

Ngày nay, ngay cả những người sử dụng nặng cũng phải thừa nhận rằng lướt feed là một dạng kích thích siêu thường, dễ gây nghiện. Trước đây, người trưởng thành tự hào về khả năng tập trung, về việc hoàn thành công việc và hiện diện trong các mối quan hệ. Giờ đây, mọi thứ bị đảo ngược. Người hiện đại bắt đầu tin rằng mình “không cần” sự tĩnh lặng, không cần chiều sâu, không cần giao tiếp trực tiếp — vì feed luôn ở đó.

Khi nhận ra những tác động phản cảm của việc bị lôi kéo — phân mảnh chú ý, bào mòn động lực, nghèo nàn cảm xúc — những người sử dụng bắt đầu liên kết với nhau trên chính các nền tảng ấy. Họ chia sẻ trải nghiệm, bàn chiến lược, tìm lối thoát. Người trưởng thành ngày nay không muốn phụ thuộc vào một hệ thống kiếm tiền từ sự xao lãng. Trớ trêu thay, nhờ chính sự lan truyền trên mạng, ngày càng nhiều người nghiêm túc cân nhắc việc thoát khỏi trạng thái bị lôi kéo. Việc lướt vô mục đích bắt đầu bị nhìn nhận đúng bản chất: vô bổ và gây hại.

Xu hướng rõ rệt nhất trên các diễn đàn là sự nhấn mạnh vào tính phản xã hội của việc lướt feed. Những ngày khoe khoang “bắt kịp mọi xu hướng”, “không bỏ lỡ gì” đang được thay thế bằng nhận thức về sự lệ thuộc vào một cỗ máy chú ý. Cái gọi là “kết nối” hóa ra là cô lập.

Vậy tại sao, dù đã được giáo dục, người ta vẫn tiếp tục? Vì họ đã thất bại trong việc dừng lại, hoặc vì sợ hãi. Từ đó nảy sinh vô số nhánh tranh luận: cai hoàn toàn, dùng theo lịch, dùng “có kỷ luật”, tách bạch “xem để làm việc” và “xem để giải trí”. Các thực hành này được thảo luận và áp dụng hàng loạt. Nhiều thất bại được gọi là “lùi để tiến”, và đôi khi mang lại cảm giác tiến bộ. Nhưng bản chất vẫn không đổi: nhu cầu và ham muốn còn nguyên. Khi chưa thấy rõ bản chất cơ chế lôi kéo, người ta vẫn coi feed như một chỗ dựa tinh thần, một nguồn giải tỏa căng thẳng — dù chỉ trong tưởng tượng.

Nhiều cộng đồng trực tuyến được lập ra bởi những người quyết tâm không lướt bị lôi kéo. Chúng có ích ở chỗ phơi bày vấn đề, nhưng phần lớn đều đẩy người tham gia vào việc dùng ý chí. Hệ quả quen thuộc là ám ảnh đếm ngày, tự thương hại, và mất đi sự sáng rõ. Sự tẩy não cốt lõi vẫn còn nguyên. Rồi một người “gục ngã”, hiệu ứng domino xảy ra, và những người khác phát hiện ra mình không đơn độc. Những nỗ lực đó không hoàn toàn vô ích, nhưng đi kèm rất nhiều tự hành hạ: tắt ứng dụng nhưng không tắt được nhu cầu; rời màn hình nhưng không rời được cơn thèm chú ý.

Cách tiếp cận trong cuốn sách này đi ngược lại: làm cho nhu cầu và ham muốn sụp đổ trước, rồi việc tắt ứng dụng trở nên hiển nhiên. Mỗi ngày, ngày càng nhiều người rời khỏi con tàu đắm; và những người còn ở lại bắt đầu hoảng sợ khi nhận ra mình có thể là những người cuối cùng còn mắc kẹt.

ĐỪNG ĐỂ ĐIỀU ĐÓ XẢY ĐẾN VỚI BẠN.