Khoảnh khắc bừng tỉnh

Thông thường, trong khoảng vài tuần sau khi chấm dứt mua sắm vô độ một cách trọn vẹn, người nghiện sẽ trải nghiệm một khoảnh khắc bừng tỉnh. Mọi thứ xung quanh dường như rõ ràng và nhẹ nhõm hơn. Đây là thời điểm mà sự tẩy não thực sự chấm dứt. Thay vì phải tự nhắc nhở rằng mình “không cần mua nữa”, bạn đột nhiên nhận ra rằng sợi dây ràng buộc cuối cùng đã đứt. Việc mua sắm không còn chiếm giữ tâm trí, và bạn có thể sống, tận hưởng, và đối diện với đời sống hằng ngày mà không cần đến chuỗi hành vi kích thích → mong chờ → mua → hụt hẫng đó nữa. Từ thời điểm này, bạn cũng bắt đầu nhìn những người vẫn còn nghiện mua sắm với sự cảm thông rõ ràng hơn, thay vì ghen tị.

Những người chỉ cố “cai” bằng cách ép mình không mua thường không trải nghiệm được khoảnh khắc này. Dù họ có thể hài lòng vì đã dừng lại, họ vẫn mang theo niềm tin rằng mình đang phải hy sinh một thứ gì đó: niềm vui, phần thưởng, hay một cách giải tỏa. Càng nghiện nặng, khoảnh khắc bừng tỉnh càng có ý nghĩa — và khi nó xảy ra, cảm giác ấy có thể theo bạn rất lâu. Cuộc sống vốn có nhiều niềm vui, nhưng không có niềm vui nào giống với cảm giác nhẹ nhõm khi nhận ra rằng mình không còn bị trói buộc bởi một chuỗi hành vi vô nghĩa nữa. Nếu sau này bạn có lúc thấy chán hay mệt, chỉ cần nhớ lại cảm giác đó: cảm giác không còn phải tự lừa dối mình rằng “mua sắm giúp mình ổn hơn”. Với nhiều người, đây là một trong những khoảnh khắc quan trọng nhất của cuộc đời. Và khoảnh khắc này không nhất thiết phải đến sau vài tuần; đôi khi nó xuất hiện chỉ sau vài ngày, thậm chí rất sớm.

Có những người trải nghiệm khoảnh khắc đó ngay cả trước lần mua theo impulse cuối cùng. Nhiều người, khi chưa đọc hết chương này, đã tự nói với mình: “Thế là đủ rồi. Mình biết chắc là mình không cần mua sắm theo kiểu đó nữa.” Điều này xảy ra khá thường xuyên. Nếu bạn hiểu rõ bản chất tâm lý của nghiện và làm theo đúng trình tự tháo gỡ nhận thức, khoảnh khắc bừng tỉnh có thể đến gần như ngay lập tức.

Người ta thường nói rằng phải mất vài ngày để cảm giác bồn chồn, trống rỗng ban đầu lắng xuống, và khoảng vài tuần để một người hoàn toàn tự do khỏi nghiện mua sắm. Những mốc thời gian này, dù có cơ sở kinh nghiệm, đôi khi lại gây ra hai vấn đề. Thứ nhất, chúng gieo vào đầu người ta ý nghĩ rằng sẽ có một giai đoạn khó khăn bắt buộc phải chịu đựng. Thứ hai, người ta bắt đầu chờ đợi một phần thưởng lớn ở cuối mốc thời gian đó — như thể sau đúng số ngày ấy, mọi thứ sẽ tự động trở nên hoàn hảo.

Thực tế không vận hành theo cách đó. Có người trải qua vài ngày hoặc vài tuần khá êm, rồi bất ngờ gặp những ngày tồi tệ do công việc, mối quan hệ, hoặc những yếu tố hoàn toàn không liên quan đến nghiện. Khi đã trót chờ đợi “khoảnh khắc bừng tỉnh” đúng hạn, họ dễ thất vọng và nghi ngờ bản thân. Sự nghi ngờ này có thể phá hỏng cảm giác tự do vừa mới hình thành. Ngược lại, nếu không có mốc nào để bám vào, người ta lại có thể rơi vào trạng thái chờ đợi mơ hồ, không nhận ra rằng mình đã thực sự nhẹ gánh hơn rất nhiều. Đây là tình trạng phổ biến ở những người cố dừng mua sắm bằng cách chịu đựng.

Vậy những mốc vài ngày hay vài tuần đó thực sự có ý nghĩa gì? Chúng không phải là con số chính xác, mà là sự tổng hợp từ kinh nghiệm thực tế. Sau vài ngày, nghiện mua sắm thường không còn chiếm trọn tâm trí như trước. Và rất nhiều người trải nghiệm khoảnh khắc bừng tỉnh trong giai đoạn này, đặc biệt khi họ rơi vào những tình huống mà trước đây luôn cần mua sắm để “đối phó”: áp lực công việc, buổi tụ tập, hoặc những lúc trống trải. Đột nhiên, họ nhận ra rằng mình đang đối diện hoặc tận hưởng tình huống đó một cách bình thường — và ý nghĩ về việc mua một món đồ để giải tỏa thậm chí không xuất hiện. Từ thời điểm đó, mọi thứ thường trở nên dễ dàng hơn. Đây là lúc bạn biết rằng mình đã thực sự tự do.

Kinh nghiệm cho thấy, khoảng vài tuần sau khi dừng lại cũng là thời điểm dễ xảy ra sai lầm nhất. Lý do rất quen thuộc: bạn cảm thấy mình đã “hết nghiện”, nên muốn thử kiểm chứng. Bạn lướt một trang bán hàng, xem một món “không cần thiết lắm”, hoặc tự nhủ rằng chỉ mua thử một lần xem sao. Cảm giác khi đó có thể hơi lạ, thậm chí không quá hưng phấn, khiến bạn tin rằng mình đã an toàn. Nhưng chính khoảnh khắc mong chờ và thỏa mãn ngắn ngủi ấy đã vô tình bôi trơn lại con đường cũ trong não bộ. Khi cảm giác đó qua đi, sự hụt hẫng xuất hiện, và một ý nghĩ quen thuộc vang lên: “Có lẽ mình vẫn còn muốn mua nữa.”

Bạn có thể không mua ngay lần sau, vì không muốn quay lại trạng thái cũ. Bạn lại vượt qua thêm một quãng. Nhưng rồi khi cám dỗ xuất hiện lần nữa, bạn sẽ nhớ rằng “lần trước cũng đâu sao”, và thế là bạn bắt đầu trượt lại trên con dốc quen thuộc đó. Điểm then chốt không phải là chờ đợi khoảnh khắc bừng tỉnh, mà là nhận ra rằng ngay khoảnh khắc bạn chấm dứt chuỗi hành vi cũ, mọi chuyện về mặt bản chất đã kết thúc rồi. Bạn đã cắt nguồn nuôi dưỡng cho nghiện. Không có thế lực nào có thể ngăn bạn tự do, trừ khi bạn tiếp tục lo lắng, tiếc nuối, hoặc mải chờ đợi một khoảnh khắc đặc biệt nào đó trong tương lai.

Hãy sống cuộc sống ngay bây giờ. Đối diện với nó như nó vốn là. Khoảnh khắc bừng tỉnh sẽ đến — và thường là sớm hơn bạn nghĩ.