Tôi có nên tránh các tình huống cám dỗ không?

Từ đầu đến giờ, những chỉ dẫn được đưa ra mang tính trực tiếp và được trình bày như những hướng dẫn rõ ràng, không phải gợi ý mơ hồ. Có lý do thực tế cho điều đó. Tuy nhiên, với câu hỏi liệu có nên cố tình tránh các tình huống cám dỗ hay không, thì câu trả lời không hoàn toàn tuyệt đối. Mỗi người sẽ tự quyết định. Dù vậy, có một số điểm then chốt cần được làm rõ, vì chính nỗi sợ về cảm giác thiếu thốn trong tương lai mới là thứ giữ người ta mắc kẹt trong nghiện mua sắm suốt nhiều năm. Nỗi sợ này gồm hai giai đoạn khác nhau.

Giai đoạn 1 – “Làm sao tôi sống nổi nếu không mua sắm?”

Đây là cảm giác hoảng loạn xuất hiện khi người nghiện tưởng tượng đến cuộc sống không còn những lần mua theo impulse. Nó không phải do cảm giác bồn chồn hay trống rỗng gây ra, mà là nỗi sợ tâm lý về sự lệ thuộc: sợ rằng mình sẽ không thể giải tỏa căng thẳng, không thể tự thưởng, không thể “chống đỡ” cuộc sống nếu không còn mua sắm. Điều đáng chú ý là nỗi sợ này đạt đỉnh đúng vào thời điểm bạn vừa quyết định chấm dứt hành vi đó — khi cảm giác thiếu hụt thực tế còn ở mức rất thấp. Đây là nỗi sợ cái chưa biết, giống như nỗi sợ khi lần đầu đứng trước một cú nhảy mà mắt đánh lừa bạn về độ cao và độ sâu.

Bước nhảy nhìn thì đáng sợ, nhưng chính khoảnh khắc quyết định mới là phần khó nhất. Khi đã “nhảy”, phần còn lại trở nên đơn giản. Điều này giải thích vì sao nhiều người thông minh, từng trải, thậm chí rất kiên định, lại không bao giờ thực sự chấm dứt mua sắm vô độ, hoặc chỉ dừng được vài ngày. Thậm chí có những người, ngay khi quyết định “cai”, lại mua nhiều hơn, săn sale gắt hơn, hoặc lao vào những món hấp dẫn hơn. Quyết định chấm dứt kích hoạt hoảng loạn; hoảng loạn tạo căng thẳng; và căng thẳng lại kích hoạt chuỗi hành vi quen thuộc. Nhưng lần này, họ tự cấm mình thực hiện, nên tâm trí quay sang tiếc nuối và cảm giác thiếu thốn, khiến căng thẳng tăng thêm.

Cơ chế kích hoạt diễn ra rất nhanh: một ý nghĩ, một hình ảnh, một cú lướt ứng dụng. Đừng nhầm lẫn: sự hoảng loạn này hoàn toàn mang tính tâm lý. Đó là nỗi sợ rằng bạn đang lệ thuộc. Sự thật là bạn không hề cần chuỗi hành vi đó để tồn tại — ngay cả khi bạn vẫn còn đang nghiện. Điều cần làm không phải là né tránh, mà là thấy rõ bản chất ảo tưởng của nỗi sợ và bước qua nó.

Giai đoạn 2 – Nỗi sợ dài hạn

Giai đoạn thứ hai liên quan đến nỗi lo rằng trong tương lai, một số tình huống sẽ trở nên “khó chịu” hoặc “không chịu nổi” nếu không có mua sắm làm chỗ dựa: những ngày áp lực, những lúc buồn chán, những dịp cần tự thưởng. Nếu bạn đã vượt qua được giai đoạn đầu, bạn sẽ sớm nhận ra điều ngược lại: chính việc không còn lệ thuộc mới khiến các tình huống đó dễ xử lý hơn.

Việc “tránh cám dỗ” thường được hiểu theo hai cách.

1. “Tôi sẽ áp dụng chế độ mua sắm hạn chế: lâu lâu vẫn mua theo cảm xúc một lần. Như vậy tôi sẽ yên tâm hơn vì biết rằng mình vẫn còn lối thoát.”

Những người làm theo cách này có tỷ lệ thất bại cao hơn nhiều so với những người chấm dứt hẳn mua sắm theo impulse. Lý do rất đơn giản: khi một ngày tệ xuất hiện, lời biện minh đã có sẵn. Chỉ cần một khoảnh khắc yếu lòng, bạn đã có thể tự cho phép mình “ngoại lệ”. Đôi khi, nếu trì hoãn đủ lâu, cảm giác bồn chồn đã tự tan đi. Nhưng vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ khác: ngay từ đầu, người đó chưa thực sự chắc chắn rằng mình không cần hành vi này nữa.

Có hai yếu tố không thể thiếu:

• Sự chắc chắn.
• Nhận thức rõ ràng rằng: “Thật nhẹ nhõm khi tôi không còn cần mua sắm để giải tỏa.”

Nếu bạn vẫn cảm thấy cần giữ lại một “lần mua an toàn”, thì có nghĩa là một phần tẩy não vẫn còn nguyên. Khi đó, vấn đề không phải là cám dỗ, mà là nhận thức chưa được tháo gỡ hoàn toàn.

2. “Tôi có nên tránh các tình huống căng thẳng hoặc các hoạt động xã hội trong giai đoạn này không?”

Với những tình huống căng thẳng không cần thiết, câu trả lời là có. Không có lý do gì để tự chất thêm áp lực. Nhưng với các hoạt động xã hội, câu trả lời lại là ngược lại. Hãy tham gia. Hãy quan sát và trải nghiệm. Chính việc hiện diện trong đời sống bình thường, không cần mua sắm để “tự thưởng” hay “giải tỏa”, sẽ cho bạn thấy một sự thật đơn giản: cuộc sống không hề kém đi khi thiếu chuỗi hành vi đó. Ngược lại, nó nhẹ hơn, ít áp lực hơn, và ít phải tự dàn dựng cảm xúc hơn.

Khi cơ chế lệ thuộc dần suy yếu, cùng với những suy nghĩ quỵ lụy xoay quanh mua sắm, bạn sẽ thấy rõ rằng không có tình huống nào thực sự cần đến nó. Điều từng được xem là cám dỗ chỉ còn là một thói quen cũ đã mất chức năng.