Phản hồi

Vấn đề ở đây không phải là chống lại những người nghiện mua sắm, mà là nhìn thẳng vào cái bẫy do toàn bộ hệ sinh thái tiêu dùng tạo ra. Chuỗi kích thích – quảng cáo – hình ảnh – lời hứa giải tỏa không tồn tại để phục vụ bạn, mà để giữ bạn mắc kẹt trong vòng lặp mua rồi hụt hẫng. Việc phân tích và tháo gỡ cái bẫy này đơn giản chỉ vì một lý do: nó có thể được tháo gỡ.

Mỗi khi có một người nhận ra mình đã thoát khỏi mua sắm vô độ, điều đó luôn là một dấu hiệu rõ ràng rằng cái bẫy không hề vững chắc như nó tỏ ra. Tuy nhiên, đi kèm với điều đó thường là một sự bực bội — và sự bực bội này chủ yếu xuất phát từ hai kiểu người.

Kiểu thứ nhất là những người thấy việc chấm dứt mua sắm theo impulse diễn ra quá dễ dàng, rồi sau đó tái nghiện, và nhận ra rằng lần tiếp theo thì việc thoát ra khó khăn hơn rất nhiều.

Điều này giống như việc bạn kéo một người ra khỏi hố bùn. Họ biết ơn, nhẹ nhõm, thề rằng sẽ không bao giờ quay lại. Nhưng vài tháng sau, họ lại bước xuống hố lần nữa, với suy nghĩ rằng “lần trước leo ra dễ mà”. Đây chính là điểm nguy hiểm nhất.

Khi đã thoát ra rồi, cần nhớ một điều rất rõ: đừng lặp lại sai lầm đó.

Nhiều người nghĩ rằng những trường hợp tái nghiện xảy ra vì họ “chưa hết nghiện”, hay vì cơ thể vẫn cần dopamine. Không phải vậy. Họ tái nghiện vì việc thoát ra quá dễ, khiến họ đánh mất sự tỉnh táo trước bản chất của cái bẫy. Họ bắt đầu nghĩ: “Mua một lần chắc không sao. Nếu có quay lại thì mình dừng lại cũng dễ thôi.”

Thực tế không vận hành theo cách đó. Thoát khỏi mua sắm vô độ có thể diễn ra nhẹ nhàng, nhưng kiểm soát nó thì không tồn tại. Điểm then chốt để chấm dứt chuỗi nghiện là: không quay lại mua theo impulse nữa.

Rất nhiều hiểu lầm bắt nguồn từ việc hiểu sai chữ “dễ”.

Hãy hình dung bạn đang ngồi trong một căn phòng lạnh buốt, trống trải. Trước mặt là một cánh cửa không khóa, mở ra một không gian dễ chịu bên ngoài. Để bước ra ngoài, có cần nỗ lực phi thường không? Không. Có khó hơn việc tiếp tục ngồi chịu rét không? Cũng không. Vậy thì tại sao có người vẫn ngồi lì trong căn phòng đó hàng tháng, hàng năm? Chỉ vì họ bị thuyết phục rằng bên ngoài nguy hiểm, hoặc rằng cái lạnh bên trong “không tệ đến thế”.

Phương pháp này chỉ làm một việc: vén bức màn ảo tưởng. Nó cho thấy rằng sự “thoải mái” của việc mua sắm chỉ là so sánh sai lệch, và nỗi sợ khi không mua cũng chỉ là sản phẩm của thói quen.

Kiểu người thứ hai gây nhiều bối rối là những người quá sợ hãi để thử chấm dứt mua sắm vô độ, hoặc thử rồi nhưng kết luận rằng “quá khó”.

Những khó khăn thường được mô tả như sau.

Sợ thất bại

Thất bại không làm bạn tệ hơn hiện tại. Không thử mới là điều khiến mọi thứ đứng yên. Điều tồi tệ nhất có thể xảy ra nếu bạn thử và không thành công là gì? Bạn vẫn ở đúng vị trí cũ. Nhưng nếu bạn không thử, bạn đã mặc định rằng mình sẽ tiếp tục ở đó.

Sợ khó chịu, sợ trống rỗng

Hãy tự hỏi một cách thẳng thắn: điều gì tệ có thể xảy ra nếu bạn không bao giờ mua để giải tỏa nữa? Không có gì cả. Ngược lại, những điều tiêu cực chắc chắn sẽ tiếp diễn nếu bạn tiếp tục dùng mua sắm làm chỗ dựa tinh thần.

Cảm giác hoảng hốt, bồn chồn, “thiếu thiếu” chỉ là phản ứng của não bộ khi chuỗi mong chờ bị cắt. Nó không phải cơn đau thật và sẽ tự tan. Việc lớn nhất bạn đạt được không phải là “chịu đựng được”, mà là đánh mất nỗi sợ đối với cảm giác đó.

Hãy nhìn thẳng vào thực tế: liệu những người còn nghiện mua sắm vô độ có thực sự hạnh phúc hơn không? Hay họ chỉ đang sống giữa những khoảnh khắc mong chờ ngắn ngủi và những khoảng trống kéo dài?

Nếu trong quá trình này bạn thấy căng thẳng, cảm xúc trào lên, điều đó không phải là dấu hiệu thất bại. Đó là phản ứng tự nhiên khi một thói quen cũ mất chỗ đứng. Cảm xúc không cần bị kìm nén; chúng chỉ cần được để yên cho qua.

Thời gian không đứng về phía chuỗi nghiện. Mỗi khoảnh khắc trôi qua mà bạn không quay lại mua theo impulse, vòng lặp đó tự suy yếu.

Không làm theo hướng dẫn

Có những người kết luận rằng cách tiếp cận này “không hiệu quả”, rồi sau đó thừa nhận rằng họ đã bỏ qua gần như toàn bộ các lập luận cốt lõi. Điều đó không nói lên điều gì về phương pháp, mà chỉ cho thấy sự hiểu sai.

Hiểu sai trọng tâm

Một phàn nàn phổ biến là: “Tôi không thể ngừng nghĩ về mua sắm.”

Điều đó là bình thường. Cố ép mình không nghĩ đến nó chỉ tạo ra ám ảnh mới. Vấn đề không nằm ở việc bạn có nghĩ hay không, mà là bạn đang nghĩ gì.

Nếu suy nghĩ là: “Mình đang thiếu”, hoặc “Đến bao giờ mới hết cảm giác này?”, sự khó chịu sẽ kéo dài. Nhưng nếu suy nghĩ là: “Chuỗi này đã kết thúc rồi”, cảm giác đó lập tức đổi khác.

“Đến bao giờ con tiểu quỷ mua sắm mới biến mất hoàn toàn?”

Sự hưng phấn hóa học do chuỗi kích thích–mong chờ–mua tạo ra sẽ rút đi khá nhanh. Không ai có thể chỉ ra chính xác thời điểm cơ thể chấm dứt hoàn toàn cảm giác thiếu thiếu, bồn chồn rất nhẹ còn sót lại. Cảm giác đó không khác bản chất với đói, buồn chán hay căng thẳng thông thường. Mua sắm chỉ phóng đại những trạng thái vốn đã có. Vì thế, những người cố “kiêng” bằng nỗ lực cá nhân luôn sống trong nghi ngờ: liệu mình đã thật sự thoát hay chưa, ngay cả khi cơ thể đã không còn phản ứng mạnh. Mỗi khi đói, mệt hay căng thẳng, bộ não lại diễn giải đó như một lý do hợp lệ để đòi “một lần mua” mà họ cho là mình xứng đáng. Vấn đề là không cần chờ cho cảm giác đó biến mất. Nó nhẹ đến mức thường chỉ xuất hiện như một thoáng mong muốn mơ hồ. Khi rời phòng nha, bạn có ngồi đợi đến lúc hết ê răng mới tiếp tục sinh hoạt không? Không. Bạn vẫn sống bình thường, ngay cả khi còn chút khó chịu.

Đừng ngồi canh chừng cảm giác đó. Việc liên tục tự hỏi “Bao giờ mới xong? Nếu mình chưa thấy khác đi thì có thật sự tự do không?” chỉ tạo ra nghi ngờ. Nỗi sợ mới là thứ gây đau. Cái gọi là “cai” chỉ là một xáo trộn rất nhẹ, khó nhận ra trừ khi bạn phóng đại nó bằng lo lắng. Sự phục hồi diễn ra từ từ; nếu bạn chờ đợi một dấu hiệu rõ rệt, bạn sẽ có cảm giác như không có gì thay đổi, và chính cảm giác đó nuôi dưỡng nghi ngờ.

“Khoảnh khắc bừng tỉnh vẫn chưa đến.”

Chờ đợi nó chỉ tạo thêm một ám ảnh khác. Có người từng ngừng mua sắm bốc đồng vài tuần bằng cách kìm nén. Khi gặp bạn bè, họ nói mình “trụ được” từng ấy thời gian. Câu hỏi phản hồi rất đơn giản: “Thế rồi sao nữa? Cậu đã làm xong rồi mà. Cậu đã là người không mua sắm vô độ.” Ý đó đúng: bạn trở thành người không còn nghiện mua sắm ngay khi chuỗi hành vi bị cắt đứt. Điều quan trọng là trở thành người đó với trạng thái bình thường, không u ám, ngay từ đầu.

“Tôi vẫn thèm mua sắm.”

Cách nói này tự mâu thuẫn. Không thể vừa khẳng định muốn chấm dứt mua sắm bốc đồng, vừa nói rằng mình khao khát nó. Nói “tôi muốn mua” trong bối cảnh này đồng nghĩa với việc muốn tiếp tục làm người nghiện. Người không còn nghiện sẽ không mong quay lại vòng lặp kích thích–tưởng tượng–mua–hụt hẫng. Bạn đã xác định mình là ai; việc còn lại chỉ là ngừng tự gây mâu thuẫn nội tại.

“Tôi cảm thấy như mình đang tự tách mình khỏi cuộc sống.”

Vì sao lại vậy? Bạn không từ bỏ cuộc sống; bạn chỉ ngừng một hành vi tự bào mòn năng lượng. Trong vài ngày đầu, có thể xuất hiện chút xáo trộn: cơ thể thiếu đi cảm giác mong chờ quen thuộc. Chỉ có thế. Bạn không tệ hơn trước. Đó chính là trạng thái nền mà bạn đã sống cùng nó suốt nhiều năm—khi đi làm, đi siêu thị, hay ngồi một mình—chỉ là trước đây nó bị che lấp bởi những lần mua bốc đồng. Nếu không chấm dứt chuỗi này, trạng thái đó sẽ lặp lại vô hạn.

Mua sắm bốc đồng không tạo ra những khoảnh khắc đáng nhớ; nó lấy đi sự trọn vẹn của những khoảnh khắc vốn có. Ngay cả khi còn chút bồn chồn, bữa ăn, cuộc trò chuyện, và các hoạt động thường ngày vẫn hoàn toàn ổn. Cuộc sống vốn đã đủ. Tham gia các sự kiện, đi cùng bạn bè, bước vào cửa hàng nếu cần—không có gì bị tước đoạt. Thứ bị tước đoạt là ở phía bên kia của cái bẫy: những người vẫn còn tin rằng mua sắm là phần thưởng hay sự tự chăm sóc. Sự nhẹ nhõm thầm lặng khi không còn bị kéo bởi mong chờ là một trải nghiệm mà họ không có.

“Tôi cảm thấy khó chịu và bực bội.”

Điều này thường xuất phát từ việc hiểu sai hoặc bỏ sót các điểm cốt lõi. Có người đồng ý với lập luận nhưng vẫn khởi đầu trong tâm thế u ám, như thể sắp mất mát điều gì. Trên thực tế, bạn đang làm điều mà mọi người mắc kẹt trong vòng lặp này đều muốn: chấm dứt nó. Mỗi khi ý nghĩ về mua sắm trỗi lên, vấn đề không phải là xua đuổi ý nghĩ, mà là cách diễn giải nó. Diễn giải sai sẽ tạo khó chịu; diễn giải đúng sẽ dập tắt nó ngay.

“Tôi đã có một tuần, một tháng, thậm chí nửa năm ổn định rồi lại rơi vào bẫy.”

Nỗi sợ vẫn là cơn đau thực sự. Nhượng bộ trước cảm giác bồn chồn chỉ làm nỗi sợ lớn lên và thổi sinh lực vào niềm tin sai lầm rằng mình sẽ lệ thuộc suốt đời. Khi đó, cách nhìn về sự tẩy não chưa hề thay đổi; chuỗi suy nghĩ dựa trên hưng phấn lại được kích hoạt. Về bề ngoài, đó có vẻ như “lùi để tiến”, nhưng thực chất là chưa cắt đứt niềm tin cốt lõi.

Cốt lõi đó rất đơn giản. Không có khoái lạc hay chỗ dựa tinh thần thực sự nào trong mua sắm bốc đồng. Cảm giác “giải tỏa” chỉ là ảo ảnh do việc chấm dứt tạm thời một căng thẳng do chính vòng lặp tạo ra—giống như tự gây đau rồi thấy dễ chịu khi dừng lại. Bạn không từ bỏ bất cứ điều gì có giá trị. Bạn chỉ ngừng duy trì một hiểu lầm. Mỗi khi não bộ mời gọi cân nhắc lợi–hại của việc “mua một chút”, kết luận không thay đổi: sự cân nhắc đó tự nó là sản phẩm của cái bẫy.

Đừng cố không nghĩ về mua sắm, cũng đừng lo lắng vì ý nghĩ đó xuất hiện. Nó có thể xuất hiện hôm nay, ngày mai, hay bất kỳ lúc nào. Điều quyết định là nội dung của suy nghĩ: nhận ra rằng việc đã thoát khỏi vòng lặp mong chờ–mua–hụt hẫng là trạng thái bình thường. Không cần chờ một “khoảnh khắc bừng tỉnh”. Hãy sống như một người không còn nghiện mua sắm bốc đồng. Khi không còn nuôi dưỡng ảo tưởng, khoảnh khắc đó tự nó sẽ đến.