Người uống “bình thường”

Những người lệ thuộc rượu bia nặng thường ghen tị với những người uống rượu “bình thường”. Kiểu người quen thuộc: “Tôi có thể cả tuần không uống cũng chẳng sao.” Nhiều người ước gì mình cũng được như vậy. Nghe có vẻ lạ, nhưng không một người lệ thuộc nào thực sự thích việc mình lệ thuộc cả. Cần nhớ rõ vài sự thật đơn giản:

Không ai từng quyết định trở thành người lệ thuộc rượu bia — dù là “bình thường” hay nặng.
Vì vậy, tất cả người lệ thuộc đều ít nhiều cảm thấy mình ngu ngốc.
Và vì thế, tất cả đều phải tự lừa mình và lừa người khác, trong một nỗ lực vô vọng nhằm biện minh cho sự ngu ngốc đó.

Những người đam mê một môn thể thao thường khoe họ chơi nhiều thế nào, yêu thích ra sao. Vậy tại sao người uống rượu lại khoe rằng họ uống ít thế nào? Nếu đó thật sự là thước đo, thì danh hiệu cao nhất hẳn phải là hoàn toàn không uống mới đúng.

Nếu ai đó nói với bạn: “Tôi có thể nhịn ăn bánh mì cả tuần mà vẫn ổn”, bạn sẽ thấy buồn cười. Nếu thích bánh mì, tại sao phải khoe là nhịn được? Vì vậy, khi một người uống rượu nói rằng họ đã “sống sót” được cả tuần không uống, điều họ đang làm là cố thuyết phục bản thân — và bạn — rằng “tôi ổn, không có vấn đề gì”. Nhưng nếu thực sự ổn, thì chẳng cần phải tuyên bố như vậy. Cách hiểu đúng hơn là: “Tôi đã phải chịu đựng cả tuần không uống.” Giống như những lệ thuộc khác, họ hy vọng rằng nếu chịu được tuần này, có lẽ họ sẽ chịu được cả đời. Và nếu một tuần không uống đã là “sống sót”, bạn có thể hình dung lần uống sau đó sẽ được nâng lên thành thứ gì: một phần thưởng vô giá.

Đó là lý do vì sao những người uống “bình thường” thực chất lại bị mắc kẹt sâu hơn nhiều so với những người uống nặng. Không chỉ vì ảo tưởng về “sự tận hưởng” mạnh hơn, mà còn vì họ ít động lực để dừng hẳn. Họ uống ít hơn, nên ít hậu quả rõ ràng hơn. Đôi khi họ gặp các vấn đề về giấc ngủ, tâm trạng, trí nhớ hay sinh lý, nhưng vì không chắc nguyên nhân, họ đổ lỗi cho tuổi tác, công việc, hay stress. Cần nhớ rằng khoái cảm duy nhất trong việc uống rượu nằm ở chu kỳ tìm kiếm – mong đợi – giải tỏa, và ở việc chấm dứt cảm giác bồn chồn do thiếu rượu gây ra. “Khoái lạc” chỉ là ảo ảnh. Hãy hình dung con tiểu quỷ như một cơn ngứa quá nhẹ để bạn nhận ra trong phần lớn thời gian.

Khi có một cơn ngứa dai dẳng, phản xạ tự nhiên là gãi. Khi hệ thống phần thưởng ngày càng chai lì với dopamine và opioid, phản xạ tự nhiên là leo thang: uống nhiều hơn, uống mạnh hơn, tìm loại “đã” hơn, đổi bối cảnh, đổi lý do. Có bốn yếu tố chính ngăn người lệ thuộc uống liên tục không ngừng:

Tiền bạc.
Không phải ai cũng có đủ tiền để duy trì mức tiêu thụ cao.

Sức khỏe.
Khả năng chịu đựng của mỗi người khác nhau, và thay đổi theo từng giai đoạn cuộc đời. Cơ thể tự đặt ra một mức trần. Đây là một dạng kiềm chế tự động.

Kỷ luật.
Kỷ luật đến từ công việc, gia đình, xã hội — hoặc từ chính cuộc giằng co nội tâm của người lệ thuộc.

Trí tưởng tượng.
Sự thiếu tưởng tượng khiến người ta đánh giá thấp mức độ kích thích, tính mới lạ và “giá trị” cảm nhận của mỗi lần uống.

Rất dễ để coi những người uống “không bình thường” là yếu đuối, và khó hiểu vì sao những người khác lại “kiểm soát” được. Nhưng những người uống nặng cần nhớ rằng đa số người uống “bình thường” đơn giản là không có khả năng uống liên tục không ngừng. Điều đó đòi hỏi sức chịu đựng, hoàn cảnh và mức độ chai lì rất lớn. Nhiều người uống “mỗi tuần một lần” mà người khác ghen tị, về thể chất không thể uống hơn, hoặc công việc, xã hội, hay sự ghê sợ bản thân khi uống quá đà không cho phép họ làm vậy.

Để rõ ràng hơn, cần phân biệt vài khái niệm:

Người không uống

Là người chưa từng rơi vào bẫy. Nhưng họ không nên tự mãn. Họ không uống phần lớn là nhờ may mắn hoặc hoàn cảnh. Tất cả người lệ thuộc đều từng tin rằng mình sẽ không bao giờ lệ thuộc. Và một số người không uống đôi khi vẫn thử “một ly thôi”.

Người uống “bình thường”

Có hai nhóm chính:

1. Người đã rơi vào bẫy nhưng không nhận ra. Đừng ghen tị với họ. Họ chỉ đang gặm miếng mồi của cái bẫy, và rất có thể sẽ trượt sâu hơn. Giống như tất cả người nghiện rượu nặng đều từng là người uống xã giao, mọi lệ thuộc đều bắt đầu một cách “bình thường”.
2. Người từng uống nặng, và vì thế tin rằng mình không thể dừng hẳn. Đây là những trường hợp đáng buồn nhất, với nhiều biến thể khác nhau, mỗi biến thể mang một hình thức tẩy não riêng.

Người uống “mỗi ngày một lần”

Nếu họ thực sự tận hưởng việc uống, tại sao chỉ một lần mỗi ngày? Nếu họ thật sự có thể bỏ bất cứ lúc nào, tại sao còn bận tâm uống? Cái gọi là “thói quen” này thực chất giống như tự đập đầu vào tường chỉ để khi dừng lại thì thấy “dễ chịu”. Người uống một lần mỗi ngày chỉ dập tắt cơn vật vã trong một khoảng thời gian rất ngắn. Phần lớn thời gian còn lại, dù không nhận ra, họ vẫn đang chịu đựng sự bồn chồn đó. Họ uống một lần mỗi ngày chỉ vì không dám mạo hiểm bị phát hiện, hoặc vì cơ thể và thần kinh không cho phép hơn thế. Rất dễ để chỉ ra cho người uống nặng thấy rằng họ không hề tận hưởng gì. Nhưng khó hơn nhiều để làm điều đó với người uống “cho vui”. Bất cứ ai từng cố gắng cắt giảm đều biết đó là một cực hình — và gần như chắc chắn sẽ khiến họ mắc kẹt với rượu bia suốt đời.

Người nghiện bị từ chối

Họ tin rằng mình có quyền được uống rượu bia mỗi ngày, nhưng hoàn cảnh không phải lúc nào cũng cho phép. Có thể là gia đình không đồng ý, sức khỏe không cho phép, công việc không phù hợp, hoặc đơn giản là không có dịp “hợp lý”. Ban đầu, họ uống để bù đắp cho những thiếu hụt đó — để xả stress, để quên đi cảm giác bị kìm nén — nhưng một khi đã trượt lên “máng trượt” của chất cồn, họ bị cuốn vào vòng xoáy của độ mạnh cao hơn, cảm giác lâng lâng rõ hơn, và những giới hạn ngày càng bị đẩy lùi.

Trên thực tế, họ không hề khó chịu vì bị ngăn cản. Ngược lại, sự cản trở đó trở thành cái cớ hoàn hảo. Nó cho phép họ tự xem mình là nạn nhân: “Tôi uống là vì hoàn cảnh”. Nếu rượu bia thực sự mang lại sự thư giãn và gắn kết như họ tin, thì tại sao họ lại cần phải trốn tránh, giấu giếm, hoặc chờ đợi những khoảnh khắc không ai để ý? Dần dần, họ bắt đầu vô thức tìm kiếm những lý do để bị “từ chối” — một ngày căng thẳng, một mâu thuẫn nhỏ, một cảm giác cô lập — chỉ để có thể hợp thức hóa việc quay về với chai lọ. Không phải vì rượu giải quyết được vấn đề, mà vì nó cho phép họ tiếp tục duy trì ảo tưởng rằng mình cần nó.

Người nghiện “ăn kiêng”

Còn được gọi là: “Tôi có thể dừng lại bất cứ lúc nào tôi muốn. Tôi đã làm vậy vô số lần rồi.”

Nếu việc “cai tạm thời” thực sự giúp họ khỏe mạnh hơn, tỉnh táo hơn, và tự do hơn, thì tại sao họ vẫn phải duy trì lịch trình kiểu “ba ngày một lần” hay “cuối tuần mới uống”? Nếu rượu bia chỉ là một công cụ giải tỏa căng thẳng, tại sao lại cần phải canh ngày, canh giờ? Căng thẳng đâu có lịch cố định. Và nếu một ly là vô hại, vậy thì tại sao không uống mỗi ngày?

Sự thật là: không có bằng chứng nào cho thấy rượu bia cần thiết cho sức khỏe tinh thần hay cảm xúc. Ngược lại, chính việc lặp đi lặp lại chu kỳ dừng – thèm – uống lại mới là điều duy trì lệ thuộc. Người “ăn kiêng” đã thoát khỏi phần lệ thuộc thể chất, nhưng phần tẩy não thì vẫn còn nguyên. Mỗi lần dừng, họ hy vọng đó là lần cuối. Mỗi lần uống lại, họ tự nhủ là “chỉ một chút”. Và cái bẫy khép lại y như cũ.

Nhiều người nghiện khác ghen tị với nhóm này, cho rằng họ “may mắn” vì kiểm soát được lượng uống. Nhưng sự thật bị bỏ qua là: khi đang uống, họ ước gì mình không uống; khi không uống, họ cảm thấy thiếu thốn. Không có khoảnh khắc nào là ổn cả. Họ chịu đựng sự khó chịu của việc dừng, rồi lại chịu đựng sự hối hận của việc uống. Chẳng có lợi ích nào được tạo ra, chỉ có thêm vòng lặp. Điều này cũng đúng với những người được phép uống “có chừng mực”: họ vừa coi đó là quyền lợi, vừa âm thầm mong mình không cần đến nó. Rượu bia chỉ trở nên “quý giá” khi nó bị cấm đoán. Hội chứng “trái cấm” giữ người nghiện trong thế tiến thoái lưỡng nan không lối thoát, bởi họ đang tự hành hạ mình để đuổi theo một ảo ảnh.

Người nghiện “chỉ uống nhẹ, chỉ uống bia, chỉ uống hàng quen”

Đúng vậy, ai cũng bắt đầu như thế. Nhưng chẳng khó để nhận ra rằng “độ đô” trung bình có xu hướng tăng rất nhanh. Trước khi kịp nhận ra, cảm giác lâng lâng ban đầu không còn nữa, và người uống bắt đầu cảm thấy thiếu thốn — đó chính là sự dung nạp. Bia nhẹ không còn đủ, nên họ chuyển sang rượu mạnh hơn, rồi nhiều hơn, và dần dần trượt dài trong cảm giác bực bội và tội lỗi.

Một cái bẫy phổ biến là tin rằng uống ở nhà, uống đồ “tự chọn”, hay uống loại “an toàn” thì khác gì. Nhưng não bộ không quan tâm đến nhãn mác. Nó phản ứng với ethanol và những đợt sóng dopamine đi kèm. Chính việc lặp lại hành vi uống — tìm lý do, chuẩn bị, chờ đợi, uống — mới là thứ củng cố lối mòn lệ thuộc. Về mặt hóa học, con đường đó được gia cố bằng sự tích tụ của các dấu ấn nghiện trong não, khiến khả năng tận hưởng những trải nghiệm bình thường ngày càng suy giảm.

Vấn đề không nằm ở việc uống bia hay rượu, đắt hay rẻ, ở quán hay ở nhà. Vấn đề nằm ở cơ chế tưởng thưởng bị bóp méo. Rượu bia làm rối loạn khả năng điều tiết cảm xúc tự nhiên, và cảm giác “dễ chịu” sau khi uống thực chất chỉ là sự chấm dứt của cơn vật vã mà chính nó tạo ra.

Người nghiện “đã cai rồi, thỉnh thoảng chỉ uống một ly”

Theo một nghĩa nào đó, đây là nhóm đáng thương nhất. Họ sống trong cảm giác rằng mình đang thiếu, hoặc — thường gặp hơn — “một ly cho vui” nhanh chóng trở thành hai ly, rồi trượt xuống con dốc quen thuộc, sớm hay muộn lại quay về đúng vị trí cũ. Họ rơi lại vào cái bẫy mà họ tưởng rằng mình đã thoát ra.

Ngoài ra còn có những người uống “vô tình”. Nhóm đầu là những người thỉnh thoảng uống vì bị cuốn theo trào lưu, một bữa tiệc, một sự kiện xã hội, hay đơn giản là không muốn cảm thấy mình bị đứng ngoài. Họ vốn không uống, nhưng lại sợ bỏ lỡ điều gì đó. Phần lớn mọi người đều bắt đầu như vậy. Nhưng hãy để ý: sau một thời gian, cảm giác hứng thú ban đầu biến mất, và thứ còn lại là sự trống rỗng sau cơn say.

Nhóm thứ hai là những người uống đều đặn với liều lượng nhỏ, tưởng chừng vô hại. Có thể là mỗi tối một ly rượu vang, không hơn, không kém. Bề ngoài, họ kiểm soát tốt. Nhưng họ không hạnh phúc. Họ dễ cáu kỉnh, khó thư giãn nếu thiếu ly rượu quen thuộc, và dần mất khả năng tận hưởng những niềm vui tự nhiên. Trung tâm tưởng thưởng trong não họ bị “tưới” ethanol đều đặn, khiến các cơ chế giải tỏa căng thẳng bình thường trở nên kém hiệu quả. Khi các thụ thể bị suy giảm chức năng, trạng thái uể oải và buồn bã trở thành nền mặc định.

Họ từng sợ hãi tác hại của rượu bia — trước lần đầu tiên. Nhưng rồi sự tẩy não từ xã hội khiến họ thử. Không giống những người trượt nhanh xuống nghiện nặng, họ giữ mình ở mức “chấp nhận được”. Và chính điều đó khiến cái bẫy khó nhìn thấy hơn, chứ không hề ít nguy hiểm hơn.

Tất cả những gì bạn từng cho là “tận hưởng” ở rượu bia thực chất chỉ là sự chấm dứt của cơn thèm đã được tạo ra trước đó — dù là cơn thèm thể chất mơ hồ đến mức khó nhận ra, hay sự bức bối tinh thần khi không được “xả”. Bản thân rượu bia là chất độc; đó là lý do vì sao ảo tưởng về khoái lạc chỉ xuất hiện sau những khoảng kiêng khem. Cũng như đói hay khát, bạn chịu đựng càng lâu, cảm giác “dễ chịu” khi uống lại càng lớn. Sai lầm chết người nằm ở niềm tin rằng rượu bia chỉ là một thói quen, và rằng: “Nếu tôi giữ nó ở một mức nhất định, hoặc chỉ uống vào dịp đặc biệt, não và cơ thể tôi sẽ chấp nhận. Khi đó tôi có thể tiếp tục như vậy, hoặc giảm dần nếu muốn.”

Cần làm rõ điều này: “thói quen” không tồn tại. Rượu bia là một cơn nghiện, tương tự như các chất gây nghiện khác, với xu hướng tự nhiên là giải tỏa cơn vật vã, chứ không phải chịu đựng nó. Để giữ mức uống hiện tại, bạn sẽ phải duy trì một lượng ý chí và kỷ luật lớn suốt phần đời còn lại. Khi trung tâm tưởng thưởng trong não trở nên dung nạp với ethanol và các chất dẫn truyền liên quan, nó đòi hỏi nhiều hơn, không phải ít đi.

Khi rượu bia dần phá vỡ hệ thần kinh, làm xói mòn sự tự tin, khả năng kiểm soát xung động và sự ổn định cảm xúc, khoảng cách giữa các lần uống tự nhiên sẽ bị rút ngắn. Đây là lý do tại sao ban đầu ta có thể uống hoặc không uống. Nếu nhận thấy dấu hiệu bất ổn về tinh thần hay thể chất, ta chỉ cần dừng lại. Nhưng đừng ghen tị với những người chỉ uống “mỗi ngày một ly” — khi bạn tự giới hạn như vậy, ly rượu trở thành thứ quý giá nhất, biến rượu bia thành “trái cấm”. Trong nhiều năm, những người này sống ở trung tâm của một cuộc giằng co liên miên.

Họ không thể dừng hẳn, nhưng lại sợ leo thang. Trong phần lớn thời gian mỗi ngày, họ phải chống lại cám dỗ và chịu đựng cảm giác trống rỗng, cáu kỉnh với những mối quan hệ xung quanh. Để duy trì trạng thái đó đòi hỏi một lượng ý chí khổng lồ, và cuối cùng dẫn đến suy sụp. Những trường hợp như vậy không phổ biến, nhưng logic thì rất rõ ràng: hoặc rượu bia thực sự là chỗ dựa tinh thần hay nguồn khoái lạc, hoặc là không. Nếu có, tại sao phải chờ một giờ, một ngày, hay một tuần? Và tại sao trong thời gian chờ đợi lại phải cảm thấy “thiếu”? Nếu không có chỗ dựa hay khoái lạc thực sự, thì việc bận tâm đến ly rượu để làm gì?

Dưới đây là một trường hợp khác của một người đàn ông “bốn ngày một lần”, mô tả cuộc sống của mình:

“Tôi bốn mươi tuổi. Tôi bị rối loạn giấc ngủ, lo âu và suy giảm ham muốn trong đời sống thật, dù tôi uống rượu đều đặn. Đã lâu rồi tôi không còn cảm thấy thư giãn thực sự. Trước khi áp dụng chế độ ‘bốn ngày một lần’, tôi ngủ ngon hơn sau khi uống. Bây giờ tôi thường tỉnh giấc giữa đêm, đầu óc chỉ nghĩ đến lần uống tiếp theo. Ngay cả khi ngủ, tôi cũng mơ về ly rượu quen thuộc.

Những ngày sau lần uống theo lịch, tôi chán nản và kiệt sức. Việc kiêng khem tiêu tốn toàn bộ năng lượng. Vợ tôi tránh xa tôi vì tôi trở nên khó chịu; nếu không tránh được, cô ấy cũng không muốn ở chung không gian. Tôi đi chạy bộ, nhưng tâm trí bị ám ảnh bởi rượu.

Đến ngày đã định, tôi bắt đầu lên kế hoạch từ sớm, bực bội nếu có bất kỳ điều gì cản trở. Tôi rút lui khỏi các cuộc trò chuyện, nhượng bộ ở cơ quan và ở nhà — rồi hối hận. Tôi không thích cãi vã, nhưng không muốn bất kỳ điều gì trì hoãn mình. Tôi nhớ những lần gây gổ vô cớ với vợ. Tôi chờ đến giờ, tay run rẩy, không muốn uống ngay mà cứ quanh quẩn. Tâm trí bảo rằng tôi đã ‘nhịn’ bốn ngày nên xứng đáng có một ly ‘đặc biệt’. Cuối cùng tôi uống, nhưng cố kéo dài để có thể ‘sống sót’ qua bốn ngày tiếp theo.”

Ngoài những rắc rối khác, người đàn ông này không nhận ra rằng mình đang tự đầu độc. Trước hết là hội chứng “trái cấm”, sau đó là việc ép não xả các đợt dopamine. Các thụ thể của anh ta có thể chưa suy giảm đến mức cực đoan, nhưng anh ta đang bôi trơn lối mòn nghiện: mong chờ, tìm kiếm cảm giác mạnh hơn, kéo dài cơn say, rồi lại lo lắng để chịu đựng những ngày tiếp theo. Có thể bạn nghĩ người này yếu đuối, nhưng không phải vậy. Anh ta từng là vận động viên và quân nhân. Anh ta không hề muốn nghiện bất cứ thứ gì.

Khi trở lại đời sống dân sự, anh ta có công việc tốt, thu nhập cao, và sự tiếp cận dễ dàng. Anh ta thử, rồi mắc kẹt, và dành phần đời còn lại để tự hủy hoại thể chất lẫn tinh thần. Nếu là một con vật, xã hội có lẽ đã chấm dứt nỗi đau đó từ lâu. Nhưng với con người, đặc biệt là những người trẻ khỏe mạnh, xã hội vẫn cho phép vòng lặp này tiếp diễn. Những trường hợp như vậy không hề hiếm. Có hàng chục nghìn câu chuyện tương tự. Và chắc chắn không ít người xung quanh từng ước mình có thể “bốn ngày một lần”. Nếu bạn tin rằng điều này sẽ không xảy ra với mình, thì đó chính là ảo tưởng.

NÓ ĐÃ VÀ ĐANG XẢY RA.

Giống như các dạng nghiện khác, người nghiện rượu bia buộc phải tự dối mình — kể cả với chính mình. Hầu hết những người uống “cho vui” đều uống nhiều hơn và thường xuyên hơn mức họ thừa nhận. Nhiều cuộc trò chuyện với những người tự nhận “hai lần một tuần” sẽ cho thấy ba bốn lần là chuyện bình thường. Khi đọc các chia sẻ của những người uống “chừng mực”, bạn sẽ thấy họ hoặc đếm từng ngày không uống, hoặc chờ đợi lần thất bại tiếp theo. Không có gì đáng để ghen tị ở đó. Cuộc sống không có rượu bia vốn dĩ không thiếu thốn thứ gì.

Thanh thiếu niên thường khó dừng hơn, không phải vì việc dừng khó hơn, mà vì họ k