Jekyll và Hyde – Một màn tự lừa hoàn chỉnh

(Ẩn dụ Jekyll và Hyde nói về nỗ lực tách con người thành hai phần: “phần tốt” và “phần xấu”. Kết cục luôn giống nhau: phần được nuôi dưỡng sẽ lớn lên và nuốt chửng phần còn lại.)

Ảo tưởng này thường xuất hiện ở những người cố dừng rượu bia bằng ý chí. Trong đầu họ diễn ra một sự phân tách giả tạo: “Tôi có hai con người. Một con người nghiêm túc, tử tế, làm việc đàng hoàng; và một con người khác gắn với rượu bia. Hai phần này tách biệt.” Không có ảo tưởng nào nguy hiểm hơn thế. Những “máng trượt” rượu bia trong não, những thay đổi thần kinh và sự củng cố của hệ thống tưởng thưởng không tồn tại song song một cách trung lập. Chúng lấn dần, chiếm dần, cho đến khi phần còn lại của cuộc sống bị đẩy sang bên lề. Cuối cùng, Hyde không chỉ xuất hiện vào những “lúc yếu lòng”; nó nắm quyền điều khiển toàn bộ Jekyll.

Khi bạn uống rượu bia, bạn đang huấn luyện bản thân lệ thuộc vào hóa chất để tiếp cận cảm xúc: cần một ly để nói chuyện tự nhiên hơn, cần vài ly để thấy vui, cần say để quên mệt mỏi. Chỉ cần mức dopamine tụt xuống dù rất nhẹ, cảm giác “thiếu” đã xuất hiện. Và ngay lập tức, ý nghĩ “thêm một chút nữa” được kích hoạt. Bạn bắt đầu chọn đồ uống “đúng gu”, “đúng đô”, “đúng cảm giác”, tối ưu hóa liều lượng và bối cảnh. Rượu bia được gắn với tư thế quen thuộc, khung giờ quen thuộc, buổi tối thư giãn, tiệc tùng, xả stress. Theo thời gian, bạn khao khát những tín hiệu đó hơn cả những niềm vui tự nhiên ngoài đời. Giao tiếp bình thường, kết nối thật, cảm xúc không qua hóa chất trở nên “nhạt”, “không đủ”. Những liên kết hình thành sớm rất bền. Việc làm mờ các máng trượt này cần thời gian — nhưng điều đó không biến việc dừng uống thành khó khăn. Nó chỉ cho thấy mức độ của sự tẩy não.

Mỗi lần bạn trượt xuống máng rượu bia, máng đó lại được bôi trơn thêm. Các đường mòn thần kinh luôn trong trạng thái sẵn sàng. Cũng như mùi đồ nướng có thể kích thích cơn đói, các tín hiệu quanh bạn — căng thẳng, buồn chán, tiệc tùng, lời mời xã giao — liên tục kích hoạt mạch tưởng thưởng. Rượu bia hiện diện khắp nơi, gần như không có khoảng nghỉ. Mỗi tín hiệu đều hứa hẹn “thư giãn”, “vui vẻ”, “xả stress”. Nhưng đó không phải là thư giãn. Đó chỉ là việc tế bào thần kinh củng cố mối liên kết giữa rượu bia và cảm giác dễ chịu bằng cách làm cho đường nối đó ngày càng chắc. Uống càng nhiều, liên kết càng mạnh. Và hệ quả là: bạn cần uống nhiều hơn, nặng hơn, thường xuyên hơn — để ngủ, để vui, để chịu đựng cuộc sống.

Giống như mọi chất gây nghiện khác, cơ thể dần chai lì. Liều cũ không còn đủ để làm dịu cơn thèm. Vừa kết thúc một lần uống, ý nghĩ về lần tiếp theo đã nhen nhóm. Cơn đói không bao giờ được thỏa mãn hoàn toàn. Việc chuyển sang loại rượu mạnh hơn, uống nhiều hơn, kéo dài hơn là bước leo thang tự nhiên nhằm vắt thêm chút dopamine còn sót lại. Tuy vậy, người nghiện luôn bị chặn lại bởi hai giới hạn không thể thương lượng:

Tiền bạc: Không ai có thể uống vô hạn, uống sang mãi, uống liên tục mà không trả giá.

Sức khỏe: Cơ thể có ngưỡng chịu đựng. Gan, não, hệ thần kinh không vận hành vô hạn. Và sau mỗi lần “xả” dopamine, cơ thể luôn kích hoạt cơ chế kéo mức đó xuống. Đây là sinh lý học, không phải ý kiến cá nhân.

Khi con tiểu quỷ rượu bia rời khỏi cơ thể, cảm giác bất an nền tảng chấm dứt. Sự tự tin và lòng tự trọng trở lại, không phải vì được “bù đắp”, mà vì chúng chưa từng biến mất — chỉ bị che lấp. Cảm giác kiểm soát cuộc đời không còn dựa trên hóa chất. Điều này không phải phần thưởng, mà là trạng thái bình thường được phục hồi.

Ảo tưởng “Jekyll và Hyde” chỉ là một trong nhiều thủ đoạn của con tiểu quỷ. Những thủ đoạn này khiến việc dừng uống trở nên khó khăn hơn, bởi khoảng trống do rượu bia để lại không thể biến mất nếu bạn vẫn tin rằng nó từng mang lại điều gì đó giá trị. Vì thế, nhiều người sau khi cố bỏ rượu lại chuyển sang hút thuốc, làm việc quá độ, hoặc tìm đến chất kích thích khác để thay thế. Họ không tháo gỡ ảo tưởng; họ chỉ đổi hình thức.

Con người có xu hướng so sánh và phán xét — bản thân và người khác. Bạn có thực sự muốn mọi cuộc vui, mọi buổi gặp gỡ đều phải dựa vào rượu để “đúng không khí”? Bạn có muốn liên tục đo mình với hình ảnh những kẻ uống khỏe, uống giỏi, uống không say? Không có con người thật nào có thể cạnh tranh với một ảo tưởng được dựng lên bằng hóa chất — nơi cảm xúc bị đạo diễn, tăng đô và lặp lại cho đến khi cạn kiệt.