Tránh phần thưởng ảo

Nhiều người nghiện rượu bia cố thoát ra bằng ý chí, và để tự ép mình chịu đựng, họ dựng lên những “phần thưởng” trong tương lai. Ví dụ quen thuộc nhất là tự hứa: nếu nhịn uống được một tháng thì sẽ tự thưởng cho mình một chuyến du lịch, một món đồ đắt tiền, hoặc một buổi xả láng. Nghe có vẻ hợp lý, nhưng trên thực tế đây là một cách tự phá hoại. Bất kỳ ai còn chút lòng tự trọng đều cảm thấy việc phải “chịu khổ” rồi mới được thưởng là một sự sỉ nhục ngầm. So với trạng thái đó, việc tiếp tục uống đều đặn còn dễ chịu hơn.

Cách tiếp cận này gieo nghi ngờ ngay từ điểm xuất phát. Người nghiện không chỉ phải “nhịn” trong một khoảng thời gian, mà còn không chắc liệu quãng thời gian đó có đáng sống hay không. Chỗ dựa tinh thần quen thuộc đã bị rút đi, nhưng chưa có gì thay thế. Cảm giác hy sinh vì thế tăng lên, và rượu bia — nghịch lý thay — lại trở nên quý giá hơn trong tâm trí.

Những “phần thưởng ảo” khác thường xuất hiện dưới nhiều hình thức tinh vi hơn:

• Tôi sẽ dừng uống để buộc mình phải sống lành mạnh hơn, giao tiếp tốt hơn, tận hưởng cuộc sống thật hơn.
• Tôi sẽ dừng uống để giải phóng tiềm năng, làm việc hiệu quả hơn, vượt trội hơn người khác.
• Tôi sẽ dừng uống để không còn lãng phí năng lượng và thời gian vào rượu bia, mà xây dựng tương lai.

Đúng, những điều đó có thể xảy ra. Nhưng hãy nhìn thẳng vào thực tế. Nếu bạn đạt được chúng, khi cảm giác mới mẻ qua đi, sự trống rỗng vẫn quay lại. Nếu bạn không đạt được, cảm giác thất bại sẽ còn nặng nề hơn. Trong cả hai trường hợp, rượu bia lại xuất hiện như một lối thoát quen thuộc. Sớm hay muộn, bạn quay lại đúng chỗ cũ.

Việc gắn việc dừng uống với các phần thưởng giả chỉ làm tăng thêm nghi ngờ. Nếu bạn không chạm tới phần thưởng — hoặc thậm chí khi đã chạm tới — câu hỏi sẽ xuất hiện: “Liệu bỏ rượu có thực sự cải thiện cuộc sống của mình không? Hay là mình làm sai cách?” Chính những câu hỏi này nuôi dưỡng cảm giác hy sinh, và cảm giác hy sinh là nhiên liệu trực tiếp của triệu chứng cai.

Một biến thể khác là những lời thề tập thể: hứa với bạn bè, nhóm mạng xã hội, hoặc diễn đàn rằng sẽ cùng nhau dừng uống. Trong ngắn hạn, chúng có thể làm giảm cám dỗ, nhưng thường thất bại vì những lý do quen thuộc.

Thứ nhất, phần thưởng vẫn là giả. Tại sao bạn phải dừng uống chỉ vì người khác cũng đang làm vậy? Điều này tạo thêm áp lực và cảm giác bị ép buộc. Không ai có thể “cai” thay bạn. Khi chưa tháo gỡ được ảo tưởng, một hiệp ước chỉ khiến ham muốn uống mạnh hơn, và biến người nghiện thành kẻ uống lén lút.

Thứ hai, sự phụ thuộc lẫn nhau của phương pháp ý chí tạo cảm giác như đang trải qua một giai đoạn sám hối, ngồi chờ cơn thèm tự biến mất. Khi một người bỏ cuộc, những người còn lại lập tức có cớ để buông xuôi. Ít nhất thì “không phải lỗi của mình”, vì người khác cũng thất bại. Trên thực tế, nhiều người đã gian lận từ trước, chỉ chờ một lý do hợp lý để quay lại uống.

Thứ ba, việc “chia sẻ công trạng” làm suy yếu động lực. Có một cảm giác rất rõ ràng khi bạn dừng uống và biết rằng đó là quyết định của riêng mình. Khi ai cũng cùng tuyên bố và cùng cố gắng, cảm giác đó bị chia nhỏ, và động lực nguội dần.

Thứ tư là những lời hứa của các “guru”. Đúng là khi dừng uống, cuộc giằng co trong đầu chấm dứt, não bộ bắt đầu điều chỉnh lại, khả năng kiểm soát xung động dần phục hồi. Nhưng điều đó không biến bạn thành một con người vượt trội, cũng không khiến cuộc đời tự nhiên rực rỡ. Không ai ngoài bạn thực sự quan tâm việc bạn có uống hay không. Bạn không kém cỏi vì uống mỗi ngày, và bạn cũng không trở nên cao thượng chỉ vì dừng uống.

Những “phần thưởng” đó không tạo ra khác biệt tích cực nào. Chúng chỉ làm cho cuộc giằng co thêm căng thẳng. Khi bỏ qua chúng, câu hỏi duy nhất còn lại là:

“Tôi thực sự nhận được gì từ rượu bia? Tại sao tôi phải uống?”

Hãy nhìn thẳng sang phía bên kia của cuộc giằng co và quan sát rượu bia đang làm gì cho bạn. Câu trả lời luôn giống nhau: không có gì cả. Bạn không cần uống. Thứ duy nhất bạn đang làm là duy trì sự khó chịu nền tảng của chính mình. Thứ mất đi chỉ là vài phút “dễ chịu” giả tạo vốn nhanh chóng tan biến; đổi lại là khả năng cảm nhận niềm vui tự nhiên, sự yên tĩnh trong đầu, và một trạng thái sống nhẹ nhõm hơn. Quan trọng nhất, không có rủi ro thực sự nào.

Vậy tại sao phải tuyên bố việc dừng uống với cả thế giới? Việc đó chỉ khiến bạn tự đóng khung mình là “người từng nghiện”, thay vì đơn giản là một người không còn uống và đang sống bình thường.

Dựa vào người khác để “giúp” bạn dừng uống chỉ khiến con tiểu quỷ trong đầu mạnh hơn. Cố gắng đè nén hay xua đuổi suy nghĩ về rượu bia cũng vô ích, vì chính hành động đó giữ nó ở trung tâm tâm trí. Khi một suy nghĩ xuất hiện, chỉ cần nhìn thẳng vào nó và thừa nhận một cách bình thản rằng bạn không còn bị rượu bia điều khiển. Khi không có cuộc tranh đấu, suy nghĩ đó tự mất oxy và tan rã, không kịp biến thành cơn thèm.