Có nên tránh các tình huống cám dỗ hay không?

Cho đến lúc này, những điều đã được trình bày cần được hiểu là chỉ dẫn mang tính thực tế, không phải lời khuyên chung chung. Chúng dựa trên cách mà cơn nghiện vận hành trong thực tế. Tuy nhiên, với câu hỏi có nên chủ động tránh các tình huống cám dỗ hay không, thì câu trả lời không hoàn toàn mang tính tuyệt đối. Mỗi người sẽ tự thấy rõ điều phù hợp với mình. Dù vậy, có hai điểm then chốt cần được làm sáng tỏ trước khi bạn tự đưa ra kết luận.

Chính nỗi sợ về những cảm giác khó chịu trong tương lai mới là thứ giữ người nghiện tiếp tục uống rượu bia suốt đời. Nỗi sợ này không phải là một khối mơ hồ, mà gồm hai giai đoạn riêng biệt.

Giai đoạn thứ nhất – “Làm sao tôi có thể sống mà không có rượu bia?”

Đây là phản ứng hoảng loạn mang tính tâm lý xuất hiện khi người nghiện hình dung một cuộc sống không còn rượu: không nhậu nhẹt, không “xả stress”, không nghi thức thư giãn quen thuộc. Nỗi sợ này không bắt nguồn từ đau đớn thể chất, mà từ niềm tin lệ thuộc — niềm tin rằng cuộc sống sẽ không thể vận hành bình thường nếu thiếu rượu bia. Nó thường đạt mức cao nhất ngay trước hoặc ngay tại thời điểm quyết định dừng uống, tức là khi các phản ứng sinh hóa trong cơ thể còn rất nhẹ.

Đây là nỗi sợ của điều chưa trải nghiệm. Nó giống như đứng trên một tấm ván nhảy xuống nước: độ cao thực tế không lớn, nước đủ an toàn, nhưng trong đầu lại phóng đại rủi ro. Cảm giác nguy hiểm hoàn toàn nằm trong trí tưởng tượng. Cú nhảy là phần khó nhất. Một khi đã nhảy, không còn gì đặc biệt để vượt qua nữa.

Điều này giải thích vì sao nhiều người, dù thông minh và có quyết tâm, chưa bao giờ thực sự dừng uống, hoặc chỉ duy trì được vài ngày. Có người thậm chí uống nhiều hơn ngay khi tuyên bố “cai”. Quyết định dừng uống kích hoạt hoảng loạn; hoảng loạn tạo căng thẳng; căng thẳng kích hoạt thôi thúc uống. Nhưng vì họ đang trong trạng thái “không được uống”, cảm giác thiếu thốn tăng lên nhanh chóng, khiến áp lực tâm lý trở nên nặng nề hơn.

Chuỗi phản ứng này diễn ra rất nhanh: một suy nghĩ, một cảm giác trống trải, và hành vi quen thuộc đã sẵn sàng được kích hoạt. Điều cần hiểu rõ là: toàn bộ trạng thái hoảng loạn đó mang tính tâm lý. Nó không chứng minh rằng rượu bia là cần thiết, mà chỉ cho thấy bạn đã được dạy để tin như vậy. Sự thật là bạn không cần rượu bia để tồn tại, ngay cả khi bạn đang nghiện. Không có mối nguy thực sự nào ở đây.

Giai đoạn thứ hai – Nỗi sợ mang tính dài hạn

Giai đoạn này xuất hiện dưới dạng lo lắng rằng trong tương lai, một số tình huống sẽ trở nên kém vui, hoặc bạn sẽ không thể chịu đựng căng thẳng nếu không có rượu bia. Đây là nỗi sợ được nuôi dưỡng bởi ký ức sai lệch và sự tẩy não kéo dài. Khi giai đoạn hoảng loạn ban đầu được vượt qua, thực tế sẽ tự cho thấy điều ngược lại: các tình huống đó không hề tệ hơn, mà thường dễ chịu hơn.

Câu chuyện tránh cám dỗ thường rơi vào hai kiểu suy nghĩ quen thuộc.

Kiểu thứ nhất: “Tôi sẽ uống theo chu kỳ, chẳng hạn vài ngày một lần. Như vậy tôi sẽ yên tâm hơn, vì nếu quá khó chịu thì vẫn còn lối thoát. Nếu lỡ uống lại cũng không sao, lần sau tôi sẽ cố lâu hơn.”

Cách này có tỷ lệ thất bại cao hơn hẳn so với việc dừng hẳn. Lý do rất đơn giản: trong giai đoạn đầu, khi gặp một ngày không suôn sẻ, việc biện minh cho “một ly thôi” trở nên quá dễ dàng. Có thể cảm giác xấu hổ khiến việc uống bị trì hoãn, và cơn khó chịu có thể tự qua. Nhưng nguyên nhân cốt lõi của thất bại vẫn nằm ở chỗ khác: người nghiện chưa thật sự chắc chắn rằng rượu bia không còn cần thiết.

Có hai yếu tố luôn đi cùng với việc dừng uống một cách nhẹ nhàng:

• Sự chắc chắn tuyệt đối.
• Nhận thức rõ ràng rằng việc không cần rượu bia là một trạng thái dễ chịu.

Nếu trong đầu vẫn tồn tại ý nghĩ rằng “đến lúc nào đó mình sẽ cần uống”, thì điều đó cho thấy sự tẩy não chưa được tháo gỡ hoàn toàn. Chừng nào niềm tin đó còn tồn tại, cơn nghiện vẫn còn chỗ bám.

Kiểu thứ hai: “Tôi có nên tránh các tình huống xã hội hoặc những hoàn cảnh căng thẳng trong giai đoạn này không?”

Với những căng thẳng không cần thiết, việc không tự tạo thêm áp lực là điều hiển nhiên. Nhưng với các tình huống giao tiếp xã hội, việc né tránh lại củng cố một ảo tưởng khác: rằng rượu bia là điều kiện để giao tiếp hoặc để thấy thoải mái. Khi những tình huống đó được trải nghiệm mà không có rượu bia, một sự thật đơn giản sẽ dần lộ rõ: sự dễ chịu không đến từ rượu, mà từ việc không còn phải duy trì một sự lệ thuộc.

Khi sự lệ thuộc sinh hóa biến mất, cùng với những suy nghĩ tự ti và lệ thuộc do nó tạo ra, sức hấp dẫn của cám dỗ cũng tự biến mất. Khi đó, không còn chuyện phải né tránh — bởi vì không còn gì để tránh nữa.