Thời điểm (Timing)

Ngoài sự thật hiển nhiên rằng việc chơi game nghiện ngập không mang lại lợi ích gì cho bạn, và rằng bất kỳ thời điểm nào cũng tốt hơn là tiếp tục, thì vấn đề “thời điểm” vẫn đóng vai trò then chốt trong cách cái bẫy duy trì chính nó.

Xã hội thường xem nghiện game như một thói quen vô hại, hoặc cùng lắm là “chơi hơi nhiều”. Đây là một nhận thức sai. Không phải vì game “xấu”, mà vì một hệ thống game tự duy trì bằng vòng lặp kích thích – phần thưởng hoạt động theo cùng bản chất với mọi dạng nghiện hành vi khác: nó dần chiếm quyền kiểm soát nhận thức, làm xói mòn đời sống, và phá hủy khả năng tự chủ. Điều tệ hại nhất mà nhiều người gặp phải không phải là một biến cố đơn lẻ, mà là việc bị mắc kẹt trong vòng lặp này suốt nhiều năm, thậm chí cả đời.

Trong thời gian dài, nghiện game bị đánh giá thấp, phần vì người ta không phân biệt được trò chơi hữu hạn, có mục đích rõ ràng, với các hệ thống được thiết kế để không bao giờ kết thúc. Dù người chơi tin rằng mình chơi để “giải trí”, “xả stress”, hay “giết thời gian”, thì thứ trói buộc họ không phải là khoái cảm sinh lý, mà là điều kiện hóa nhận thức: niềm tin rằng game mang lại thứ gì đó thiết yếu. Một người thông minh hoàn toàn có thể mắc bẫy này. Chỉ có một điều đáng nói: không phải người nghiện là ngu, mà là họ bị khiến tin rằng mình yếu kém vì không kiểm soát được.

Mỗi người bị điều kiện hóa theo một cách khác nhau. Đó là lý do nghiện game có vô số “kiểu”: người cày rank, người nghiện loot, người nghiện cạnh tranh, người nghiện cộng đồng, người nghiện cảm giác tiến bộ. Nhưng bản chất vẫn là một: hệ thống tạo ra cảm giác thiếu hụt, rồi bán cho bạn sự giải tỏa tạm thời.

Triết lý cốt lõi của phương pháp này không dựa trên ý chí. Nó không yêu cầu bạn “quyết tâm bỏ game”. Nó chỉ ra rằng, nếu bạn hiểu đúng bản chất của nghiện, thì việc tiếp tục chơi trở nên vô lý. Đó là lý do trong suốt quá trình đọc, bạn không bị yêu cầu phải dừng chơi ngay lập tức. Nếu ngay từ đầu bạn bị bảo rằng “phải bỏ ngay”, rất nhiều người sẽ không bao giờ đọc tiếp, vì họ vẫn tin rằng game là chỗ dựa của mình.

Xã hội tin rằng bỏ game là khó. Và khi con người gặp khó, họ cần gì? Một chỗ dựa tinh thần. Với người nghiện, game chính là chỗ dựa đó. Vì vậy, việc “bỏ game” trông như một cú đánh kép: vừa phải đối mặt với đời sống, vừa mất đi thứ mà họ tin là giúp họ đối phó với đời sống. Phương pháp này không yêu cầu bạn “từ bỏ” bất cứ điều gì trong quá trình đọc. Nó tháo gỡ nỗi sợ trước, để đến khi lần chơi cuối cùng kết thúc, bạn không còn cảm thấy mình mất mát.

Hãy nhớ điều này: bạn không từ bỏ thứ gì cả. Bạn chỉ chấm dứt việc duy trì một ảo tưởng.

Quay lại vấn đề “thời điểm”. Trong một khoảng thời gian ngắn trước khi dừng hẳn, bạn chỉ cần quan sát. Quan sát những tình huống kích hoạt thói quen cũ: lúc rảnh rỗi, lúc căng thẳng, lúc cô đơn, lúc chán nản. Đừng cố giảm giờ chơi, đừng đặt giới hạn. Chỉ cần chú ý đến cảm giác sau khi chơi: sự trống rỗng, bực bội, thất vọng, hoặc cảm giác “chưa đủ”. Hãy để ý cả sự bồn chồn khi không chơi. Không phải để chịu đựng, mà để nhận ra nó không mang ý nghĩa gì ngoài việc là sản phẩm của điều kiện hóa.

Vậy khi nào là “thời điểm thích hợp”?

Hầu hết người nghiện chọn sai, vì họ vẫn tin rằng game giúp họ thư giãn. Khi cuộc sống căng thẳng, họ nghĩ “bây giờ không phải lúc bỏ game”. Khi cuộc sống dễ chịu, họ lại chẳng buồn nghĩ đến chuyện bỏ. Nhưng trong mọi hoàn cảnh, cơ chế nghiện vẫn y nguyên. Thứ duy nhất thay đổi là niềm tin rằng game đang giúp bạn.

Đây là một phép so sánh nhỏ. Tôi và thằng em dự định đi bơi. Chúng tôi đến bể bơi cùng lúc, nhưng hiếm khi bơi cùng nhau. Số là, nó chỉ dám nhúng ngón chân xuống nước, rồi nửa tiếng sau mới chịu xuống bơi. Quá chậm. Tôi biết trước rằng sớm muộn gì, dù nước có lạnh đến đâu, tôi cũng phải nhảy xuống thôi. Vậy nên, tôi đã học được cách cho xong chuyện: nhảy thẳng xuống luôn. Thử tưởng tượng, nếu tôi nhất quyết bắt nó phải "nhảy ùm xuống nước thì mới được bơi", chắc chắn nó sẽ chẳng bao giờ xuống nước.

Nếu có một trang sách chỉ in một chữ thật to, thì đó sẽ là: NGAY BÂY GIỜ. Nhưng nếu bạn được bảo như vậy ngay từ đầu, có lẽ bạn đã không đọc đến đây. Đó chính là mánh khóe tinh vi nhất của nghiện: luôn khiến bạn tin rằng ngày mai sẽ là thời điểm tốt hơn.

Hãy tự hỏi mình:

1. Khi bạn bắt đầu chơi game, bạn có quyết định rằng mình sẽ phụ thuộc vào nó suốt đời không? Dĩ nhiên là không.

2. Bạn có thực sự muốn tiếp tục như thế này mãi không? Dĩ nhiên là không.

Vậy thì khi nào? Ngày mai? Năm sau? Hay khi “mọi thứ ổn hơn”? Bạn đã tự hỏi câu này bao lâu rồi? Bạn có đang hy vọng rằng một ngày nào đó bạn sẽ tự nhiên không còn muốn chơi nữa không? Với bất kỳ dạng nghiện nào, điều đó không xảy ra. Ham muốn không tự biến mất; nó chỉ mạnh hơn nếu không bị tháo gỡ.

Cái bẫy chết người nằm ở niềm tin rằng “bây giờ chưa phải lúc”. Cuộc sống hiện đại không căng thẳng như bạn tưởng. Phần lớn những nỗi sợ sinh tồn đã biến mất từ lâu. Con người được tiến hóa để đối phó với áp lực. Điều làm người nghiện kiệt quệ không phải là trách nhiệm hay công việc, mà là những chỗ dựa tinh thần giả tạo mà họ bám vào.

"Một thân thể không đau, một tinh thần không loạn, đó là chân hạnh phúc của con người"

Thu Giang - Nguyễn Duy Cần

Khi bạn cảm thấy khỏe mạnh về thể chất và tinh thần, bạn có thể tận hưởng những thăng trầm trong cuộc đời. Nhiều người nhầm giữa trách nhiệm với căng thẳng; trách nhiệm chỉ trở nên căng thẳng khi chúng ta không cảm thấy đủ mạnh mẽ để xử lý nó. Điều hủy hoại hầu hết cuộc đời của những người nghiện không phải là căng thẳng, công việc hay tuổi già, mà là những chỗ dựa tinh thần ảo tưởng, dối trá mà họ tìm đến.

Hãy nhìn thẳng vào thực tế: bạn đã không định để bản thân mắc kẹt trong hệ thống này suốt đời. Vậy thì sớm hay muộn, bạn cũng sẽ phải chấm dứt nó. Và sự thật là: việc dừng chơi sẽ không bao giờ dễ hơn vào ngày mai. Nó chỉ khó hơn nếu bạn tiếp tục nuôi dưỡng niềm tin sai. Hãy ngẫm xem một tuần trôi qua nhanh đến mức nào. Chỉ cần vậy thôi. Hãy hình dung cuộc sống tuyệt vời biết bao khi bạn được tận hưởng trọn vẹn phần đời còn lại, thay vì vùi mình trong bóng tối nghiện ngập. Chỉ cần bạn làm theo mọi hướng dẫn, bạn thậm chí không cần phải đợi năm ngày hay ba tuần. Bạn không chỉ thấy việc thoát nghiện game thật dễ dàng, mà còn thực sự tận hưởng quá trình tự giải phóng này.

Do đó, thời điểm tốt nhất không phải là một ngày lý tưởng nào đó trong tương lai. Thời điểm duy nhất hợp lý là ngay khi bạn hiểu rằng mình không mất gì cả.