Jekyll và Hyde – Một màn tự lừa tinh vi

Ảo tưởng này thường xuất hiện ở những người cố gắng dừng chơi game chỉ bằng ý chí. Họ dựng lên một câu chuyện nội tâm kiểu Jekyll và Hyde: “Tôi có hai mặt. Một mặt là con người nghiêm túc, có trách nhiệm ngoài đời. Mặt kia là kẻ chơi game, xả stress, giải trí. Chỉ cần tôi giữ hai thứ này tách biệt, mọi chuyện sẽ ổn.”

Đây là một ảo tưởng hoàn chỉnh.

Trong thực tế, các vòng lặp kích thích – phần thưởng của game sẽ dần lấn át phần còn lại của đời sống. Không có hai bản ngã song song tồn tại độc lập. “Hyde” không ở yên trong góc tối. Nó mở rộng phạm vi, chiếm dần sự chú ý, năng lượng, và khả năng hiện diện của “Jekyll”. Sự hứng thú với đời thực trở nên nhạt dần, không phải vì đời thực kém hấp dẫn, mà vì hệ nghiện đã điều chỉnh tiêu chuẩn khoái cảm.

Nếu bạn nghiện game, bạn không đơn thuần là “người chơi để giải trí”. Bạn đang bị điều kiện hóa để phản ứng với tín hiệu: mở máy, đăng nhập, hoàn thành nhiệm vụ, nhận thưởng, leo rank, mở loot. Khi mức kích thích giảm dù chỉ một chút, não bộ lập tức đòi hỏi thứ “đã quen”. Bạn có thể liên tục chuyển game, chuyển mode, săn sự mới lạ, căng thẳng hơn, cạnh tranh hơn — không phải để vui, mà để tránh cảm giác trống rỗng khi không chơi.

Nhiều người nghiện game hình thành những nghi thức rất cụ thể: chỉ thấy “thoải mái” khi ngồi đúng tư thế trước màn hình, khi nghe âm thanh quen thuộc của game, khi thấy giao diện quen tay. Dần dần, họ khao khát chính những tín hiệu đó hơn là bất kỳ trải nghiệm bên ngoài nào. Đời sống thật — học tập, công việc, quan hệ — không thể cạnh tranh, vì nó không được thiết kế để kích thích liên tục, không có thanh tiến độ, không có phần thưởng tức thì.

Những đường mòn nhận thức này được tạo ra rất sớm và rất bền. Mỗi lần bạn “trượt” trên vòng lặp game, nó lại được bôi trơn thêm. Giống như mùi bánh mì nóng khiến bạn dừng chân một cách gần như tự động, các tín hiệu liên quan đến game luôn bật sẵn trong não: thông báo, hình ảnh, âm thanh, ký ức chiến thắng. Game thì luôn sẵn 24/7. Chỉ cần một tín hiệu nhỏ, hệ tưởng thưởng đã bật đèn xanh, hứa hẹn “niềm vui” — dù thực chất chỉ là sự chấm dứt tạm thời của cảm giác khó chịu.

Các kết nối thần kinh này càng được củng cố khi bạn chơi nhiều. Bạn cần phần thưởng lớn hơn, trận đấu căng hơn, thành tựu hiếm hơn để đạt cùng một cảm giác “ổn”. Rốt cuộc, bạn có thể cần game để ru mình ngủ, để quên áp lực, để tránh suy nghĩ, hoặc để cảm thấy mình “là ai đó”.

Giống như mọi dạng nghiện — dù là chất hay hành vi — sự chai lì là điều không thể tránh. Phiên chơi vừa kết thúc, ham muốn đã quay lại. Cảm giác thỏa mãn không bao giờ kéo dài. Để bù đắp, hệ nghiện đẩy bạn leo thang: nhiều giờ hơn, mục tiêu cao hơn, kích thích mạnh hơn. Nhưng quá trình này luôn bị giới hạn bởi:

Thể chất: cơ thể mệt mỏi, đầu óc uể oải, khả năng tập trung suy giảm. Tâm lý: lo âu, cáu kỉnh, trống rỗng khi không chơi.

Không có “điểm cân bằng” bền vững nào ở đây.

Khi hệ nghiện này bị tháo gỡ, cảm giác bất an nền sẽ biến mất. Không phải vì bạn “cố kiểm soát”, mà vì không còn thứ gì cần kiểm soát. Sự tự tin và lòng tự trọng quay lại không phải như một phần thưởng, mà như trạng thái mặc định vốn có khi không còn bị chiếm dụng. Đây không phải lợi ích đặc biệt của việc bỏ game; đây là điều xảy ra khi một ảo tưởng không còn vận hành.

Ảo tưởng “Jekyll và Hyde” là một trong những mánh khóe tinh vi nhất của nghiện. Nó cho phép người nghiện tin rằng mình vừa có thể giữ game, vừa giữ đời sống lành mạnh. Khi ảo tưởng này sụp đổ, nhiều người hoảng hốt, vì khoảng trống lộ ra. Nếu không hiểu bản chất, họ dễ tìm đến những chỗ dựa khác: mạng xã hội, rượu, chất kích thích, hoặc một dạng nghiện hành vi mới để thay thế.

Con người có xu hướng so sánh và phán xét. Bạn có thật sự muốn mang logic của game — thắng thua, xếp hạng, tối ưu — vào mọi ngóc ngách đời sống không? Không có con người thật nào có thể cạnh tranh với một hệ thống được thiết kế để kích thích liên tục, được tinh chỉnh bởi đội ngũ chuyên gia hành vi, vận hành không nghỉ. Đời sống thật chưa bao giờ có ý định làm điều đó.

Vấn đề không phải là bạn có hai mặt. Vấn đề là một hệ nghiện không thể chung sống hòa bình với phần còn lại của cuộc đời. Khi bạn thấy điều này một cách rõ ràng, ảo tưởng Jekyll–Hyde tự sụp đổ — và cùng với nó, ham muốn chơi game cũng vậy.