Khoảnh khắc bừng tỉnh

Thông thường, sau một khoảng thời gian kể từ khi dừng chơi game một cách dứt khoát, người nghiện sẽ trải nghiệm một khoảnh khắc mà nhiều người gọi là “bừng tỉnh”. Thế giới xung quanh dường như sáng rõ hơn, không phải vì nó thay đổi, mà vì lớp điều kiện hóa nhận thức cuối cùng đã sụp đổ. Bạn không còn phải gồng mình nhắc nhở rằng mình “không nên chơi nữa”. Thay vào đó, bạn đơn giản nhận ra rằng sợi dây ràng buộc đã đứt. Game không còn giữ vị trí trung tâm trong suy nghĩ của bạn. Từ thời điểm đó, bạn có thể bắt đầu nhìn những người vẫn còn bị cuốn vào vòng lặp game với một sự thương hại tỉnh táo, chứ không phải ghen tị.

Những người dừng chơi bằng ý chí hiếm khi trải nghiệm khoảnh khắc này. Lý do không phải vì họ yếu, mà vì họ vẫn giữ niềm tin rằng mình đang hy sinh một điều gì đó. Họ “cai” được hành vi, nhưng không tháo gỡ được nhận thức. Càng nghiện nặng, khoảnh khắc bừng tỉnh — nếu xảy ra — càng rõ ràng. Điều quan trọng cần hiểu là đây không phải là một trạng thái hưng phấn kéo dài hay một “cuộc sống mới”. Nó chỉ là sự chấm dứt hoàn toàn của ảo tưởng rằng game từng mang lại cho bạn thứ gì đó thiết yếu.

Với một số người, khoảnh khắc này đến rất sớm, thậm chí ngay cả trước khi họ kết thúc lần chơi cuối cùng. Ngay khi họ hiểu trọn vẹn bản chất của nghiện — rằng game không hề cho họ niềm vui, sự thư giãn hay bản sắc như họ từng tin — thì ham muốn đã sụp đổ. Nhiều người, khi chưa đọc hết một chương, đã tự nói với mình: “Đủ rồi. Tôi thấy rõ rồi. Tôi không cần game nữa.” Điều này xảy ra thường xuyên hơn người ta tưởng.

Người ta hay nhắc đến những mốc thời gian như “vài ngày”, “một tuần”, hay “ba tuần”. Những con số này đôi khi gây ra hai vấn đề nghiêm trọng. Thứ nhất, chúng gieo vào đầu người đọc ý nghĩ rằng họ phải chịu đựng một giai đoạn khó khăn kéo dài. Thứ hai, chúng tạo ra kỳ vọng rằng nếu vượt qua được mốc đó, sẽ có một phần thưởng tâm lý nào đó ở cuối chặng đường.

Thực tế không vận hành theo cách đó. Có người trải qua giai đoạn đầu rất nhẹ nhàng, rồi sau đó lại gặp những ngày tồi tệ — không phải vì nghiện game, mà vì cuộc sống vốn dĩ có những ngày như vậy. Khi khoảnh khắc bừng tỉnh được kỳ vọng mà không xuất hiện đúng “lịch”, người đó dễ hoang mang và nghi ngờ chính quyết định của mình. Ngược lại, những người không đặt nặng mốc thời gian lại có thể rơi vào trạng thái chờ đợi mơ hồ, không biết mình đã “xong” hay chưa. Đây là tình huống điển hình của những người vẫn tiếp cận vấn đề bằng ý chí.

Vậy các mốc này thực sự có ý nghĩa gì? Chúng không phải là con số chính xác, mà là quan sát kinh nghiệm. Sau một thời gian ngắn không chơi, những suy nghĩ ám ảnh về game thường giảm rõ rệt. Và khoảnh khắc bừng tỉnh thường xuất hiện trong những hoàn cảnh mà trước đây game từng được xem là “cần thiết”: khi căng thẳng, khi chán, hoặc trong những tình huống xã hội mà bạn từng tin rằng mình chỉ chịu được nhờ có game. Đột nhiên, bạn nhận ra rằng mình đang đối diện với tình huống đó một cách bình thường, thậm chí dễ dàng, và ý nghĩ về game không hề xuất hiện. Khi điều đó xảy ra, bạn biết rằng sự lệ thuộc đã kết thúc.

Có một điểm đặc biệt quan trọng cần làm rõ. Với những người tiếp cận bằng ý chí, khoảng thời gian sau vài tuần thường lại là giai đoạn nguy hiểm nhất. Họ cảm thấy “hết thèm”, và vì không hiểu bản chất nghiện, họ muốn kiểm tra xem điều đó có đúng không. Họ quay lại chơi “thử một chút”. Trải nghiệm đó có thể không còn hấp dẫn như trước, và họ kết luận rằng mình đã “ổn”. Nhưng chính hành vi thử đó đã tái kích hoạt toàn bộ hệ điều kiện hóa: vòng lặp kích thích – phần thưởng được bôi trơn lại, và cảm giác khó chịu bắt đầu quay về ngay sau khi phiên chơi kết thúc. Rồi một giọng nói quen thuộc xuất hiện: “Thấy chưa, mình vẫn còn muốn.”

Ban đầu, họ có thể không chơi lại ngay. Nhưng lần sau, khi căng thẳng hoặc chán nản, họ nhớ rằng “lần trước cũng không sao”, và thế là con dốc trơn trượt lại mở ra. Vấn đề chưa bao giờ nằm ở việc bạn có “qua được” bao nhiêu ngày hay không. Vấn đề là liệu bạn có hiểu rằng ngay khi lần chơi cuối cùng kết thúc, mọi thứ đã xong hay chưa.

Khi nguồn cung cấp cho hệ thống nghiện bị cắt, không có thế lực nào có thể kéo bạn quay lại, trừ chính niềm tin rằng bạn đang chờ đợi một điều gì đó phải đến. Khoảnh khắc bừng tỉnh không phải là mục tiêu cần đạt, mà là hệ quả tự nhiên của việc hiểu đúng. Bạn không cần đợi nó. Khi bạn không còn tin rằng game mang lại cho bạn bất cứ thứ gì, thì ham muốn đã sụp đổ rồi — dù bạn có gọi tên khoảnh khắc đó hay không.