Vì sao bỏ đồ ăn rác lại khó đến vậy?

Hầu như ai nghiện đồ ăn rác cũng có cảm giác như bị một lực vô hình điều khiển. Ban đầu, nó chỉ đơn giản là: “Mình sẽ dừng ăn mấy thứ này, chỉ là không phải hôm nay.” Rồi dần dần, ta bắt đầu tin rằng mình thiếu kỷ luật, thiếu ý chí, hoặc tệ hơn: tin rằng đồ ăn rác là thứ không thể thiếu để tận hưởng cuộc sống. Nghiện đồ ăn rác giống như cố leo ra khỏi một cái hố trơn trượt: vừa thấy ánh sáng, vừa có chút quyết tâm, thì chỉ cần tâm trạng tụt xuống, căng thẳng, buồn chán hay mệt mỏi, ta lại trượt xuống đáy. Cuối cùng, ta mở ứng dụng giao đồ ăn, mua một món quen thuộc, ăn xong rồi lại thấy bản thân tệ hại.

Hãy thử hỏi một người nghiện đồ ăn rác nhưng không tin rằng nó gây hại: “Bạn có khuyến khích con mình ăn những thứ này hằng ngày không?” Câu trả lời gần như luôn là: “Không bao giờ.”

Vấn đề thực sự không phải là liệu đồ ăn rác có gây hại hay không, mà là: tại sao con người vẫn tiếp tục ăn, ngay cả khi đã nhận thức được những hệ quả đó. Một phần là vì có hàng triệu người khác cũng đang ăn như vậy, và điều đó khiến nó trông có vẻ “bình thường”. Trớ trêu thay, phần lớn những người ấy đều ước rằng họ chưa từng bắt đầu. Nhưng ta vẫn không tin họ thật sự không hạnh phúc. Ta gắn việc ăn đồ ăn rác với sự tiện lợi, tự do, phần thưởng cho bản thân, rồi tự nhốt mình vào cái bẫy đó.

Chúng ta cũng dành rất nhiều thời gian trong trạng thái mệt mỏi và bế tắc. Việc liên tục kích thích vị giác bằng những sản phẩm được thiết kế để gây khoái cảm khiến ta mê mẩn và thèm muốn những thứ vô tri, kể cả khi xung quanh vẫn có bữa ăn thật, con người thật, và cảm giác no thật. Những đợt dopamine lên xuống do ăn vì khoái cảm nhân tạo tạo ra giống như một bản án ta tự tuyên cho chính mình: uể oải, cáu kỉnh, bồn chồn, căng thẳng, ăn không vì đói nhưng cũng không thấy thỏa mãn. Đồ ăn rác – thứ hứa hẹn niềm vui và sự dễ chịu – rốt cuộc chỉ để lại cảm giác trống rỗng, nặng nề và hối hận.

Trên thực tế, việc tìm hiểu về tác hại và khả năng gây nghiện của đồ ăn rác thường chỉ khiến người nghiện thêm lo lắng. Đây là kiểu “niềm vui” gì mà khi đang ăn thì tự nhủ “lần sau đừng nữa”, còn khi không ăn thì lại bồn chồn, thèm thuồng? Họ tự khinh bỉ bản thân mỗi khi đọc về sức khỏe, mỗi khi ăn trong lén lút, mỗi khi cảm thấy uể oải và không còn năng lượng cho những việc khác. Một người thông minh, lý trí trong nhiều mặt của cuộc sống, lại ngày này qua ngày khác tự làm khổ mình vì vài phút khoái cảm. Và đổi lại là gì? Không gì cả.

Có thể bạn đang nghĩ: “Nghe hợp lý đấy, nhưng một khi đã nghiện thì bỏ rất khó.” Vậy tại sao nó lại khó như vậy? Một số người cho rằng đó là vì các triệu chứng cai nghiện. Nhưng rồi bạn sẽ nhận ra rằng, những khó chịu sinh lý thực sự là rất nhỏ. Cảm giác “thiếu” mà bạn trải qua phần lớn không phải là đói sinh lý, mà là thèm tâm lý – thứ do chính nghiện tạo ra. Vì thế, nhiều người nghiện sống cả đời mà không hề nhận ra mình đang nghiện.

Một số người cho rằng đồ ăn rác rẻ, dễ tiếp cận, và con người “xứng đáng” được hưởng niềm vui này. Nhưng điều đó hoàn toàn sai. Nó gây nghiện theo đúng bản chất của nghiện. Hãy hỏi một người từng nói rằng họ chỉ ăn “nhẹ nhàng”, “chỉ thỉnh thoảng”, xem họ có từng tăng liều, đổi món, tìm cảm giác mạnh hơn không. Nếu họ thành thật, họ sẽ thừa nhận là có.

Đây cũng không phải là vấn đề “sở thích”. Tôi có thể thích một món ăn nào đó, nhưng không đến mức ngày nào cũng phải ăn, và không ăn thì bứt rứt. Hãy thử nghĩ xem: trong cuộc sống, những thứ không được làm mà khiến bạn khó chịu là gì? Không được ăn đồ ăn rác? Không được lướt mạng? Không được chơi game? Sự khó chịu đó không phải đặc điểm của sở thích, mà là dấu hiệu của nghiện.

Có người nói:

“Nó giúp tôi thư giãn” – Vậy tại sao sau khi ăn xong, bạn lại cảm thấy nặng nề và vẫn muốn ăn tiếp?

“Nó giúp giảm stress” – Sau khi ăn, stress trong cuộc sống của bạn biến mất hoàn toàn chưa? Hay chỉ dịu đi trong chốc lát, rồi quay lại, kèm theo cảm giác tội lỗi?

“Nó giúp tôi đỡ buồn chán” – Vậy tại sao bạn ngày càng dễ chán hơn, và cần ăn thường xuyên hơn để cảm thấy “ổn”?

“Nó giúp tôi dễ ngủ” – Bạn thực sự cần phải ăn để có thể đi vào giấc ngủ sao?

Nhiều người tin rằng đồ ăn rác giúp giết thời gian và xua tan cảm giác trống rỗng. Nhưng thực ra, chính nó tạo ra sự trống rỗng đó. Việc liên tục tìm kiếm kích thích vị giác khiến não quen với cảm giác mạnh, nhanh, dễ. Dần dần, những trải nghiệm bình thường trở nên nhạt nhẽo, và bạn bị cuốn vào vòng lặp tìm kiếm “món vừa đủ ngon” tiếp theo. Não bạn không còn phản ứng với sự no hay đói tự nhiên, mà chỉ phản ứng với kích thích.

Một số người nói rằng họ ăn vì ai xung quanh cũng ăn. Nếu vậy, hãy hy vọng rằng bạn bè của bạn sẽ không quyết định những hành vi phi lý khác chỉ vì “ai cũng làm”.

Cuối cùng, nhiều người kết luận rằng đó chỉ là một thói quen. Đây không phải là một lời giải thích tốt, nhưng vì mọi lời giải thích hợp lý khác đều bị gạt bỏ, nên nó trở thành lựa chọn cuối cùng. Vấn đề là: ta đã bị nhồi sọ rằng ăn đồ ăn rác chỉ là một thói quen – và thói quen thì rất khó bỏ.

Nhưng thói quen có thực sự khó bỏ không? Khi bạn đổi công việc, đổi lịch sinh hoạt, rất nhiều thói quen biến mất hoặc hình thành mà không cần vật lộn dữ dội. Điều đó không thể so sánh với cảm giác giằng xé khi “từ bỏ” đồ ăn rác. Vậy tại sao một “thói quen” khiến bạn cảm thấy thiếu thốn khi không làm, hối hận khi làm, và rất muốn chấm dứt, lại khó bỏ đến vậy – trong khi về mặt lý thuyết, tất cả những gì bạn cần làm chỉ là không ăn?

Bởi vì đồ ăn rác không phải là thói quen. Nó là NGHIỆN. Đó là lý do bạn thấy khó. Hầu hết người nghiện không hiểu bản chất của nghiện, và tin rằng đồ ăn rác giúp họ thư giãn, giúp họ chịu đựng cuộc sống. Họ cũng tin rằng nếu không ăn nữa, họ sẽ phải hy sinh điều gì đó quan trọng. Chính niềm tin đó – chứ không phải đói hay thiếu ý chí – mới là thứ giữ họ mắc kẹt.

Cái bẫy nham hiểm

Đồ ăn rác là một cái bẫy tinh vi và nguy hiểm — được tạo ra từ sự kết hợp giữa bản năng sinh học của con người và kỹ thuật chế biến, tiếp thị hiện đại. Nhiều người trong chúng ta có thể đã từng được cảnh báo về tác hại của nó, nhưng vẫn khó tin rằng những thứ này không hề mang lại khoái cảm thật sự nào. Vậy điều gì đã khiến ta dính vào ngay từ đầu?

Thường thì đó là những món ăn rẻ, tiện, nhiều màu sắc, mùi vị mạnh — từ đồ ăn nhanh, bánh kẹo đóng gói, nước ngọt — xuất hiện ở khắp nơi: cửa hàng tiện lợi, trường học, quảng cáo, ứng dụng giao đồ ăn. Trẻ con có thể tiếp cận chúng chỉ bằng vài bước đơn giản. Đó chính là cách cái bẫy được giăng ra. Nếu ngay từ lần đầu tiên, có một cảnh báo rõ ràng về bản chất gây nghiện của thứ ta sắp ăn, có lẽ trong đầu ta đã có một hồi chuông báo động.

Nhưng hồi chuông đó đã không vang lên. Nếu lúc ấy đủ tỉnh táo để nhìn rõ, ta có thể đã nhận ra một sự thật khó chịu: một phần rất lớn người trưởng thành đang tự đẩy mình vào một vòng lệ thuộc, lệ thuộc vào những sản phẩm làm tê liệt chính cơ chế đói–no tự nhiên của cơ thể. Sự tò mò đưa ta đến sát ngưỡng của cơn nghiện. Ban đầu, ta còn do dự: nhìn kệ hàng đầy bao bì bắt mắt, đọc quảng cáo, nghĩ rằng “chắc không đến mức đó”. Khi vô tình mua và ăn, mong muốn duy nhất ban đầu có thể chỉ là ăn cho xong, nhưng chính trải nghiệm ấy lại gieo thêm sự tò mò và thôi thúc ta quay lại lần sau.

Một khi quá trình này bắt đầu, ta đã mắc bẫy. Từ đó trở đi, ta dành rất nhiều năm để tự hỏi vì sao mình lại ăn như vậy, và thỉnh thoảng lại cố gắng “thoát ra”. Cái bẫy được thiết kế sao cho ta chỉ thật sự muốn dừng lại khi có một “sự cố”: tăng cân, mệt mỏi kéo dài, vấn đề sức khỏe, hoặc một cú sốc nào đó trong cuộc sống. Nhưng ngay khi ta cố dừng ăn đồ ăn rác, ta lại phải đối mặt với cảm giác khó chịu do cai nghiện tâm lý gây ra — và thứ mà ta từng dùng làm chỗ dựa để xoa dịu căng thẳng giờ đây không còn nữa.

Quyết tâm dừng ăn đồ ăn rác vì thế trông rất mong manh. Sau vài ngày giằng co mệt mỏi, ta tự thuyết phục mình rằng “đây không phải lúc thích hợp”, rằng cuộc sống đang quá áp lực để bỏ. Ta quyết định chờ đến khi mọi thứ ổn hơn. Nhưng khi thời điểm ấy đến, lý do ban đầu để dừng lại lại mờ nhạt. Và dĩ nhiên, cái “thời điểm hoàn hảo” đó không bao giờ thật sự xuất hiện. Cuộc sống cứ tiếp diễn: rời xa gia đình, công việc, tiền bạc, các mối quan hệ, con cái… Trách nhiệm nối tiếp trách nhiệm.

Ta thường nhầm lẫn giữa trách nhiệm và căng thẳng. Cuộc sống của một người nghiện đồ ăn rác — giống như mọi dạng nghiện khác — tự động trở nên căng thẳng hơn. Không phải vì cuộc sống khách quan khắc nghiệt hơn, mà vì đồ ăn rác không hề giúp giảm stress như ta vẫn tin. Ngược lại, nó tạo ra những dao động sinh lý và tâm lý khiến ta mệt mỏi hơn sau mỗi lần ăn. Ngay cả những người từng “thoát được” — và hầu hết đều đã thử vài lần — có thể sống khá ổn trong một thời gian, rồi bất ngờ lại trượt ngã. Khi đã lạc vào mê cung của nghiện, tâm trí trở nên mờ mịt, và phần đời còn lại biến thành một chuỗi cố gắng thoát ra. Nhiều người đã thành công — chỉ để rồi một lúc nào đó lại rơi vào cái bẫy tinh vi ấy thêm lần nữa.

Bất kỳ ai cũng có thể nói rằng dừng ăn đồ ăn rác là điều “dễ”. Nhưng trước hết, ta cần hiểu vì sao nó lại có vẻ khó đến vậy. Không phải bằng những dẫn chứng hù dọa — những thứ đó có ở khắp nơi, và nếu chúng hiệu quả thì bạn đã thoát rồi. Để trả lời câu hỏi này, ta cần nhìn vào lý do thực sự khiến ta tiếp tục ăn. Có hai yếu tố chính:

• Ảnh hưởng của bản năng sinh học kết hợp với thực phẩm chế biến hiện đại.
• Sự tẩy não từ xã hội.

Người nghiện đồ ăn rác không phải là người thiếu thông minh hay thiếu lý trí. Họ biết mình đang đối mặt với những rủi ro lâu dài, nên họ dành rất nhiều công sức để hợp lý hóa hành vi của mình. Nhưng sâu bên trong, họ cũng biết rằng trước khi rơi vào bẫy, họ không hề cần những thứ đó để sống bình thường. Nhiều người còn nhớ rất rõ: lần đầu tiếp xúc không hẳn là dễ chịu, đôi khi là quá ngọt, quá béo, hoặc gây khó chịu. Nhưng rồi họ quay lại, thử thêm, chọn lựa kỹ hơn, gắn nó với những khoảnh khắc nhất định — và sự lệ thuộc dần hình thành.

Một điều khiến nhiều người bối rối là: những người không nghiện — như trẻ nhỏ chưa bị phơi nhiễm lâu dài, người lớn tuổi, hoặc những cộng đồng ít tiếp xúc với thực phẩm siêu chế biến — vẫn sống hoàn toàn bình thường. Họ không cảm thấy thiếu thốn, không thấy mình “bị tước đi niềm vui” vì không ăn đồ ăn rác.

Khi phân tích kỹ hai yếu tố trên trong những phần tiếp theo, bạn sẽ dần nhìn rõ bản chất của cái bẫy mà mình đã rơi vào — và quan trọng hơn, vì sao nó chỉ là một cái bẫy nhận thức, chứ không phải một nhu cầu thật sự của cơ thể.