Chương 3: Vì sao bỏ mạng xã hội lại khó đến vậy?
Hầu như ai nghiện mạng xã hội cũng có cảm giác như bị một thế lực vô hình điều khiển. Ban đầu, mọi thứ rất đơn giản: “Mình sẽ giảm bớt việc lướt mạng xã hội, nhưng không phải hôm nay.” Rồi dần dần, bạn bắt đầu tin rằng mình thiếu ý chí, hoặc tệ hơn, tin rằng mạng xã hội là thứ không thể thiếu để tận hưởng cuộc sống hiện đại. Cảm giác đó giống như cố trèo ra khỏi một cái hố trơn trượt: khi gần chạm tới miệng hố, bạn thấy nhẹ nhõm hơn, tập trung hơn, nhưng chỉ cần tâm trạng đi xuống, bạn lại trượt ngược trở lại. Cuối cùng, bạn cầm điện thoại lên, lướt vô thức, rồi tự trách bản thân vì đã lại “phá kỷ luật”.
Hãy thử hỏi một người nghiện mạng xã hội nhưng không tin rằng nó gây hại: “Bạn có muốn con mình lớn lên với thói quen kiểm tra điện thoại liên tục, không thể tập trung, và sống phụ thuộc vào sự chú ý của người khác không?” Câu trả lời gần như luôn là: “Không bao giờ.”
Vấn đề thực sự không phải là liệu mạng xã hội có gây hại hay không, mà là: tại sao con người vẫn tiếp tục sử dụng nó theo cách nghiện ngập, ngay cả khi họ đã nhận thức được những tổn hại đó. Một phần câu trả lời nằm ở chỗ: hàng trăm triệu người cũng đang làm như vậy, và chính điều đó khiến nó trông có vẻ “bình thường”. Trớ trêu thay, đa số những người ấy đều cảm thấy mệt mỏi, phân tán, và ước rằng mình kiểm soát được thời gian tốt hơn. Nhưng ta lại không tin họ thực sự không hạnh phúc. Ta gắn việc lướt mạng xã hội với sự tự do, với kết nối, với việc “bắt kịp thế giới”, rồi tự nhốt mình trong cái bẫy đó.
Phần lớn thời gian, việc sử dụng mạng xã hội mang tính nghiện không hề dễ chịu. Những kích thích liên tục, ngắn hạn, và siêu thường khiến bạn khao khát thêm nữa, ngay cả khi bạn đang ngồi giữa những con người thật, những trải nghiệm thật. Những đợt dopamine lên xuống liên tục do việc lướt vô thức tạo ra giống như một hình phạt bạn tự áp lên chính mình: đầu óc căng thẳng, cáu kỉnh, mất kiên nhẫn, khó tập trung, mệt mỏi tinh thần, và luôn có cảm giác bất an mơ hồ. Mạng xã hội — thứ được quảng bá là để “kết nối” — rốt cuộc lại khiến bạn xa rời chính cuộc sống đang diễn ra trước mắt, và để lại cảm giác trống rỗng.
Nghịch lý ở chỗ: càng tìm hiểu về tác hại của mạng xã hội, nhiều người lại càng thấy lo lắng và tuyệt vọng hơn. Thật khó hiểu cho một “hoạt động giải trí” mà khi đang làm thì bạn ước gì mình không làm, còn khi không làm thì lại cảm thấy bồn chồn và khao khát. Những người vốn thông minh và lý trí trong nhiều lĩnh vực khác lại có thể dành hàng giờ mỗi ngày để tự phân tán sự chú ý của chính mình. Và đổi lại cho sự mệt mỏi, phân tâm, và thời gian đã mất ấy là gì? Không có gì cả.
Có thể bạn đang nghĩ: “Nghe có lý đấy, nhưng một khi đã nghiện thì rất khó để bỏ.” Nhưng tại sao nó lại khó như vậy? Một số người cho rằng đó là do các triệu chứng cai nghiện (withdrawal). Nhưng thực tế, những triệu chứng này thường rất nhẹ: bồn chồn, trống trải, cảm giác “thiếu thiếu”. Chúng không đủ mạnh để giải thích vì sao có người gắn bó với việc lướt mạng xã hội vô thức suốt nhiều năm, thậm chí cả đời, mà không nhận ra mình đang nghiện.
Một số người nói rằng mạng xã hội là miễn phí, là một phần tự nhiên của đời sống hiện đại, và con người nên tận hưởng nó. Nhưng điều này bỏ qua một sự thật hiển nhiên: miễn phí không đồng nghĩa với vô hại. Hãy thử hỏi một người từng nói rằng họ chỉ dùng mạng xã hội “để xem tin tức” xem họ đã bao nhiêu lần bị cuốn vào việc lướt vô thức, hết bài này sang bài khác, hết video này sang video khác. Nếu họ thành thật, họ sẽ thừa nhận rằng ranh giới đó luôn bị vượt qua.
Đây cũng không phải là vấn đề “sở thích”. Tôi có thể thích xem phim hay đọc sách, nhưng không đến mức ngày nào cũng phải làm hàng giờ, và cảm thấy bứt rứt nếu không được làm. Bây giờ, hãy thử nghĩ xem: những thứ nào trong cuộc sống khiến bạn cảm thấy khó chịu khi không được làm? Không được chơi game? Không được lướt mạng xã hội? Hay không được cầm điện thoại kiểm tra thông báo?
Có người nói:
“Nó giúp tôi cập nhật thông tin” — vậy tại sao bạn vẫn tiếp tục lướt sau khi đã nắm được điều cần biết?
“Nó giúp tôi thư giãn” — vậy tại sao sau khi lướt xong, bạn lại thấy mệt mỏi và phân tâm hơn?
“Nó giúp tôi giảm stress” — cảm giác đó kéo dài bao lâu? Vài phút? Rồi cuộc sống, công việc, và những vấn đề thực sự vẫn còn nguyên ở đó. Vậy stress đã được giải quyết chưa?
“Nó giúp tôi dễ ngủ” — bạn thực sự cần phải lướt điện thoại để có thể đi vào giấc ngủ sao?
Nhiều người tin rằng mạng xã hội giúp giết thời gian và chống chán. Nhưng thực tế, chính việc sử dụng mang tính nghiện đã tạo ra cảm giác chán. Việc liên tục tiếp xúc với những nội dung ngắn, mới, và kích thích khiến não bạn quen với việc đòi hỏi sự mới lạ không ngừng. Dần dần, bạn trở nên khó tập trung vào những thứ đơn giản hơn, sâu hơn, và ý nghĩa hơn.
Một số người nói rằng họ dùng mạng xã hội vì ai xung quanh cũng dùng. Nhưng số đông chưa bao giờ là bằng chứng cho sự đúng đắn. Nếu tất cả mọi người xung quanh bạn làm một điều vô lý, điều đó không biến nó thành hợp lý.
Cuối cùng, nhiều người đi đến kết luận rằng đây chỉ là một thói quen xấu. Điều này nghe có vẻ hợp lý, nhưng thực chất chỉ là cách giải thích còn sót lại sau khi mọi lý do khác đã bị loại bỏ. Và cũng giống như những lý do kia, nó không đứng vững. Chúng ta thay đổi thói quen liên tục trong cuộc sống: thay đổi giờ làm, môi trường sống, lịch sinh hoạt. Vậy tại sao một “thói quen” mà ta ghét, mà khiến ta cảm thấy thiếu thốn khi không làm và tội lỗi khi làm, lại trở nên khó bỏ đến vậy?
Câu trả lời rất đơn giản: vì đó không phải là thói quen.
Việc sử dụng mạng xã hội theo kiểu vô thức, lặp lại, để trốn tránh cảm xúc hay lấp đầy khoảng trống tinh thần chính là nghiện. Đó là lý do vì sao bạn cảm thấy khó dừng lại. Hầu hết người nghiện không hiểu rõ bản chất của nghiện, và tin rằng mạng xã hội giúp họ thư giãn, kết nối, hay giảm stress. Họ cũng tin rằng nếu dừng lại, họ sẽ phải hy sinh một điều gì đó quan trọng.
Chính những niềm tin đó — chứ không phải mạng xã hội — mới là thứ trói buộc bạn.
Cái bẫy nham hiểm
Mạng xã hội là một cái bẫy tinh vi và nguy hiểm — được tạo ra từ sự kết hợp giữa những cơ chế tâm lý rất cơ bản của con người và công nghệ hiện đại. Nhiều người trong chúng ta từng nghe cảnh báo về tác hại của nó, nhưng vẫn không thể tin rằng việc lướt mạng xã hội vô thức thực ra không mang lại bất kỳ niềm vui thật sự nào. Vậy điều gì đã khiến ta dính vào ngay từ đầu?
Thường thì đó là sự miễn phí, tiện lợi và luôn sẵn có. Chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh và vài thao tác đơn giản, bạn đã có thể tiếp cận vô hạn nội dung: tin tức, video, hình ảnh, bình luận, sự chú ý của người khác. Ngay cả một đứa trẻ cũng có thể truy cập dễ dàng. Đó chính là lúc cái bẫy được giăng ra. Nếu ngay từ lần đầu sử dụng, có một cảnh báo rõ ràng rằng việc lướt vô thức sẽ dần bào mòn sự tập trung, sự hài lòng và khả năng tận hưởng cuộc sống, có lẽ trong đầu bạn đã vang lên hồi chuông cảnh báo.
Nhưng hồi chuông ấy đã không vang lên. Nếu lúc đó bạn đủ tỉnh táo để nhìn rõ, có lẽ bạn sẽ nhận ra một sự thật không mấy dễ chịu: một phần rất lớn dân số đang tự đưa mình vào trạng thái phụ thuộc vào việc tìm kiếm kích thích ngắn hạn và sự chú ý ảo — một thứ làm suy yếu chính khả năng tập trung, kết nối sâu sắc và hiện diện thật sự trong đời sống. Ban đầu, sự tò mò chỉ khiến bạn “xem thử”. Bạn lướt qua vài bài, vài video, với một cảm giác vừa tò mò vừa dè chừng. Bạn biết mình không nên ở đó quá lâu, nên luôn tự nhủ sẽ thoát ra ngay. Nhưng chính sự miễn cưỡng đó lại khiến bạn tò mò hơn, và thôi thúc bạn tiếp tục lướt thêm chút nữa.
Một khi quá trình này bắt đầu, bạn đã bước vào bẫy. Từ đó trở đi, bạn dành rất nhiều thời gian để tự hỏi tại sao mình lại làm vậy, và thỉnh thoảng cố gắng “giảm bớt” hoặc “cai” mạng xã hội. Cái bẫy được thiết kế sao cho bạn thường chỉ nghĩ đến việc dừng lại khi có một “sự cố” xảy ra: hiệu suất làm việc giảm sút, mất ngủ, mối quan hệ rạn nứt, hoặc cảm giác kiệt quệ tinh thần. Nhưng ngay khi bạn cố dừng, bạn lại phải đối mặt với sự bồn chồn và trống trải của hội chứng cai nghiện, trong khi thứ bạn từng dùng để giết thời gian và trốn tránh cảm xúc giờ đây không còn nữa.
Quyết tâm dừng lướt mạng xã hội vì thế trông rất yếu ớt. Sau vài ngày giằng co mệt mỏi, bạn bắt đầu tự thuyết phục rằng mình đã chọn sai thời điểm: “Bây giờ công việc đang căng”, “Để xong việc này đã”, “Đợi lúc đỡ áp lực rồi tính tiếp”. Nhưng khi thời điểm đó đến, lý do ban đầu để dừng lại lại mờ nhạt đi. Và dĩ nhiên, cái “lúc hoàn hảo” ấy không bao giờ thực sự xuất hiện. Cuộc sống luôn có việc này việc kia: rời xa gia đình, công việc, tài chính, mối quan hệ, trách nhiệm… tất cả dồn dập kéo đến.
Chúng ta thường nhầm lẫn giữa trách nhiệm và căng thẳng. Cuộc sống của một người sử dụng mạng xã hội theo kiểu nghiện tự nhiên trở nên căng thẳng hơn — không phải vì cuộc sống vốn dĩ như vậy, mà vì việc lướt vô thức không hề giúp giảm stress. Trái lại, nó làm tăng cảm giác mệt mỏi, phân tán và bất an sau mỗi lần sử dụng kéo dài. Ngay cả những người từng thoát được — và hầu hết đều đã thử vài lần trong đời — cũng có thể sống rất ổn, rất tập trung… rồi bất chợt bị cuốn trở lại. Một khi lạc vào mê cung của việc lướt mạng xã hội vô thức, đầu óc trở nên mờ mịt, và phần còn lại chỉ là cuộc vật lộn để thoát ra. Nhiều người đã thành công — chỉ để rồi, vào một lúc nào đó, lại rơi vào cái bẫy tinh vi ấy thêm một lần nữa.
Ai cũng có thể nói rằng dừng lướt mạng xã hội là dễ, nhưng trước tiên ta cần hiểu rõ vấn đề. Không phải bằng những dẫn chứng mang tính hù dọa — những thứ đó đã có ở khắp nơi. Nếu các cảnh báo ấy thực sự hiệu quả, bạn đã không còn nghiện nữa rồi. Vậy tại sao việc dừng lại lại khó đến vậy?
Để trả lời, ta cần nhìn thẳng vào hai yếu tố thực sự khiến chúng ta tiếp tục sử dụng mạng xã hội theo kiểu nghiện:
- Ảnh hưởng tự nhiên của não bộ con người kết hợp với thiết kế của mạng xã hội.
- Sự tẩy não tinh vi từ xã hội và môi trường xung quanh.
Những người nghiện mạng xã hội không phải là kẻ ngu ngốc. Họ là những người thông minh, lý trí ở nhiều mặt của cuộc sống. Chính vì vậy, họ dành rất nhiều thời gian để hợp lý hóa cách sử dụng của mình. Nhưng sâu thẳm bên trong, họ cũng biết rằng trước khi rơi vào vòng lặp này, họ không hề cần mạng xã hội để sống ổn. Nhiều người vẫn nhớ rõ những ngày đầu: cảm giác lạ lẫm, hơi khó chịu, nhưng tò mò. Rồi dần dần, họ bắt đầu chủ động tìm kiếm nội dung, theo dõi, lưu lại, kiểm tra liên tục — và sự lệ thuộc hình thành lúc nào không hay.
Một điều khiến nhiều người bối rối là: những người không nghiện — như người lớn tuổi, hoặc những người sử dụng mạng xã hội rất hạn chế — vẫn sống hoàn toàn bình thường. Họ không cảm thấy thiếu thốn, không thấy mình bị thiệt thòi, và không có nhu cầu phải lướt liên tục. Khi chúng ta phân tích kỹ hai yếu tố nói trên trong các chương tiếp theo, bạn sẽ dần hiểu rõ bản chất của chiếc bẫy mà mình đã vô tình bước vào.