Jekyll và Hyde – Một màn tự lừa hoàn chỉnh

Ảo tưởng này thường được rao giảng bởi những người cố thoát khỏi sử dụng mạng xã hội vô thức chỉ bằng ý chí. Họ dựng lên một lối sống hai mặt: “Tôi có hai con người. Một con người nghiêm túc, làm việc, sống thật ngoài đời. Con còn lại chỉ là lúc tôi lướt feed cho vui.” Không có gì sai lầm hơn thế. Cơ chế lôi kéo của feed, thuật toán đề xuất và những thay đổi thần kinh đi kèm sẽ dần lấn át khả năng hiện diện ngoài đời thực. “Hyde” không đứng yên ở một góc. Nó luôn mở rộng lãnh thổ. Và sớm hay muộn, nó sẽ kiểm soát “Jekyll”.

Nếu bạn sử dụng mạng xã hội vô thức, bạn đang tự huấn luyện mình thành một kẻ phản xạ: cần có thứ mới hơn khi mức kích thích giảm dù chỉ một chút; cần lướt tiếp để “tối ưu trải nghiệm”; cần đúng video, đúng nhịp, đúng cú chạm. Bạn có thể đang cầm điện thoại trong mọi khoảng trống nhỏ của ngày, lướt trên giường trước khi ngủ, thức dậy với thông báo đầu tiên trong đầu. Dần dần, bạn khao khát những tín hiệu đó hơn là những trải nghiệm trực tiếp. Đời sống thật vốn chậm, không được biên tập, không có cú giật dopamine theo lịch. Nó không thể cạnh tranh. Những đường mòn thần kinh hình thành sớm rất bền. Vì vậy việc làm chúng phai đi cần thời gian. Nhưng điều đó không có nghĩa là việc thoát khỏi nghiện này khó hơn.

Mỗi lần trượt trên “máng trượt feed” là mỗi lần bạn bôi trơn nó. Thuật toán ghi nhớ, não bộ học nhanh. Giống như mùi bánh nóng kéo bạn vào tiệm, mọi tín hiệu nhỏ đều bật đèn xanh cho mạch tưởng thưởng: có thể có thứ hay hơn ở lần kéo tiếp theo. Não bộ củng cố liên kết đó bằng cách làm nó dễ kích hoạt hơn. Bạn càng lướt, các kết nối càng mạnh. Kết quả là gì? Bạn cần nội dung ngày càng kích thích, ngày càng mới, ngày càng cực đoan; cần feed để dỗ giấc; cần “cú chốt” hoàn hảo để xả hơi. Và rồi vẫn không đủ.

Cũng như mọi dạng nghiện khác — dù là chất hay hành vi — cơ thể sẽ chai lì. “Liều” cũ không còn làm dịu cơn thèm. Vừa đóng ứng dụng xong, bạn đã muốn mở lại. Cảm giác đói chú ý kéo dài và không được thỏa mãn. Leo thang là hệ quả tự nhiên: nhiều nền tảng hơn, nhiều nội dung hơn, nhiều giờ hơn. Dù vậy, người nghiện vẫn bị giới hạn bởi:

Thời gian: Một ngày chỉ có 24 giờ. Càng lướt, bạn càng lấy thời gian từ giấc ngủ, sự tập trung và đời sống thật.

Sức khỏe: Não bộ không thể chịu đựng vô hạn các cú kích thích ngắt quãng. Sau mỗi đợt hưng phấn là pha xì hơi. Đó là quy luật sinh lý, không phải vấn đề ý chí.

Khi cơ chế nghiện rời khỏi bạn, cảm giác bất an nền tảng sẽ chấm dứt. Sự tự tin và lòng tự trọng quay trở lại, không phải vì bạn “cố gắng”, mà vì không còn thứ gì liên tục làm xói mòn chúng. Bạn có lại cảm giác kiểm soát đời sống của mình và dùng nó làm bàn đạp để giải quyết các vấn đề khác. Đây không phải đặc ân; đó là hệ quả tất yếu khi nghiện biến mất.

Ảo tưởng “Jekyll và Hyde” chỉ là một thủ đoạn nữa của cơ chế lôi kéo. Nó khiến việc dứt bỏ trở nên gian nan vì cơn thèm không thể được lấp đầy, từ đó đẩy người nghiện đi tìm các “chống đỡ” khác để khỏa lấp khoảng trống mà feed để lại. Nhưng khoảng trống đó không phải thiếu thốn; nó là trạng thái bình thường trước khi bị huấn luyện phải luôn được kích thích.

Con người thích so sánh, đặc biệt là so sánh bản thân với hình ảnh đã qua biên tập. Bạn có thực sự muốn đo đời sống của mình bằng những khoảnh khắc được chọn lọc, cắt ghép và tối ưu hóa cho sự chú ý? Không có đời sống thật nào có thể cạnh tranh với một sân khấu nơi mọi trải nghiệm được thiết kế bởi thuật toán, sản xuất hàng loạt, và hoạt động 24/7. Tin rằng mình có thể “giữ hai thế giới tách biệt” trong khi vẫn lướt feed vô tận chỉ là một màn tự bịp tinh vi.