Vì sao bỏ nghiện mua sắm lại khó đến vậy?

Hầu như ai nghiện mua sắm cũng có cảm giác như bị một lực vô hình điều khiển. Ban đầu, nó chỉ đơn giản là: “Mình sẽ dừng mua sắm vô độ — chỉ là chưa phải hôm nay.” Rồi dần dần, bạn bắt đầu tin rằng mình thiếu cái gọi là “ý chí”, hoặc tệ hơn, tin rằng mua sắm là thứ không thể thiếu để sống ổn. Nghiện mua sắm giống như cố trèo ra khỏi một cái hố trơn trượt: vừa thấy ánh sáng ở miệng hố, tâm trạng tụt xuống là bạn lại trượt về đáy. Cuối cùng, bạn mở ứng dụng, lướt, mua, rồi cảm thấy tệ hại.

Hãy thử hỏi một người nghiện mua sắm — kể cả người không tin rằng nó gây hại — rằng họ có khuyến khích con mình mua sắm vô độ để “tự thưởng” hay “giải tỏa” không. Câu trả lời gần như chắc chắn là: không bao giờ.

Vấn đề thực sự cần giải thích là: vì sao mọi người vẫn tiếp tục mua sắm vô độ ngay cả khi họ đã nhận ra sự vô nghĩa của nó. Một phần vì có hàng triệu người khác cũng làm vậy, và điều đó khiến hành vi này trông có vẻ bình thường. Trớ trêu là, hầu hết những người đó đều ước họ chưa từng bắt đầu. Thế nhưng ta vẫn tự trấn an rằng họ ổn, rằng đây là “tự do cá nhân”, là “tận hưởng thành quả lao động”. Và thế là ta tự nhốt mình vào chiếc bẫy đó.

Không ít thời gian trôi qua trong trạng thái mệt mỏi và thất vọng. Chuỗi kích thích liên tục — quảng cáo, thông báo giảm giá, nội dung gợi mua — khiến não bộ quen với cảm giác mong chờ và hưng phấn ngắn ngủi. Bạn dần khao khát những món đồ vô tri, ngay cả khi xung quanh có những thứ thực sự có giá trị. Nhịp lên xuống của hưng phấn và hụt hẫng giống như một bản án tự tuyên: cáu gắt, bồn chồn, căng thẳng, mệt mỏi, và cuối cùng là trống rỗng. Mua sắm — thứ được tin là giúp “chăm sóc bản thân” — rốt cuộc chỉ để lại cảm giác hụt hẫng và tự trách.

Trên thực tế, việc đọc thêm về tác hại của mua sắm vô độ thường chỉ làm tăng lo lắng. Thật kỳ lạ: một “sở thích” mà khi làm thì bạn ước mình đừng làm, còn khi không làm thì lại thấy bứt rứt. Bạn tự khinh bỉ mỗi khi nhìn hóa đơn, mỗi khi mở món đồ mua về rồi chẳng dùng đến, mỗi khi nhận ra mình đã dành thời gian và năng lượng cho một hành vi khiến mình kiệt quệ. Một người thông minh và lý trí ở các mặt khác lại liên tục tự làm khổ mình. Và đổi lại được gì? Không gì cả.

Có thể bạn đang nghĩ: “Nghe thì hợp lý, nhưng đã nghiện rồi thì rất khó bỏ.” Vậy vì sao nó khó đến vậy? Có người cho rằng đó là do triệu chứng cai nghiện. Nhưng rồi bạn sẽ thấy, những cảm giác khi không mua — sự bồn chồn, thiếu thiếu — thực ra rất nhẹ. Chúng không phải là cơn đau thật. Thế mà có vô số người sống cả đời trong vòng lặp đó mà không hề nhận ra mình đang nghiện.

Có người nói rằng mua sắm là nhu cầu tự nhiên, rằng con người sinh ra để trao đổi và sở hữu. Điều đó đúng — và cũng hoàn toàn không liên quan. Hãy thử hỏi một người từng thề rằng họ chỉ “xem cho vui”, “mua cho cần” xem họ đã bao lần vượt qua ranh giới của chính mình. Nếu họ thành thật, họ sẽ thừa nhận.

Vấn đề cũng không phải là “sở thích”. Tôi có thể thích một món ăn, nhưng không cần ngày nào cũng phải ăn nó. Hãy thử nghĩ xem những thứ mà khi không được làm thì khiến bạn khó chịu: không được mua sắm, hay không được làm những việc khác? Chính phản ứng đó mới là manh mối.

Bạn sẽ nghe nhiều lời biện minh quen thuộc:

“Nó giúp tôi giải tỏa.” Vậy tại sao sau khi mua, bạn lại cần mua tiếp?

“Tôi cần món này.” Vậy vì sao cảm giác cần đó biến mất nhanh đến thế?

“Đó là phần thưởng xứng đáng.” Vậy phần thưởng đó đã giải quyết được điều gì ngoài việc trì hoãn cảm giác trống rỗng?

“Nó giúp tôi ngủ ngon.” Bạn thực sự cần mua sắm để có thể nghỉ ngơi?

Nhiều người tin rằng mua sắm giúp xua tan sự chán chường. Thực tế thì ngược lại. Nó huấn luyện bạn phải liên tục tìm cái mới, khiến bạn dễ chán hơn, và đẩy bạn vào cuộc truy tìm bất tận để có thêm một lần hưng phấn ngắn ngủi. Dần dần, não bộ chỉ phản ứng với kích thích mới và mạnh hơn, còn những thứ bình thường trở nên nhạt nhẽo.

Có người nói họ mua vì “ai cũng mua”. Nếu vậy, bạn cũng có thể tin rằng làm bất cứ điều gì số đông làm đều là hợp lý.

Khi mọi lời giải thích khác đều sụp đổ, nhiều người kết luận rằng đó chỉ là “một thói quen”. Đây là lời giải thích yếu, nhưng nó tồn tại vì các lời giải thích hợp lý khác đã không đứng vững. Ta bị nhồi rằng thói quen thì khó bỏ — và thế là xong.

Nhưng thói quen có thực sự khó bỏ không? Khi lịch sinh hoạt thay đổi, thói quen thay đổi theo. Điều đó hiếm khi gây ra sự bứt rứt dai dẳng. Vậy tại sao một “thói quen” khiến bạn thấy thiếu thốn khi không làm, thấy tội lỗi khi làm, và rất muốn chấm dứt — lại khó đến vậy, trong khi tất cả những gì xảy ra là bạn không mua?

Bởi vì đó không phải là thói quen. Đó là nghiện.

Đó là lý do vì sao bạn thấy khó “từ bỏ”. Người nghiện tin rằng mua sắm giúp họ dễ chịu và giảm căng thẳng. Họ cũng tin rằng nếu không còn mua sắm vô độ, họ sẽ phải hy sinh một điều gì đó quan trọng. Chính những niềm tin đó — chứ không phải hành vi mua — mới là thứ giữ họ mắc kẹt.

Cái bẫy nham hiểm

Nghiện mua sắm là một cái bẫy tinh vi và nguy hiểm — được tạo ra từ sự kết hợp giữa tâm lý con người và hệ thống kích thích của xã hội tiêu thụ hiện đại. Nhiều người trong chúng ta từng được cảnh báo về nợ nần, lãng phí, hay sự trống rỗng sau mua sắm, nhưng vẫn không thể tin rằng hành vi này không mang lại bất kỳ niềm vui thật sự nào. Vậy điều gì đã khiến ta dính vào ngay từ đầu?

Thường thì đó là những kích thích “miễn phí”: quảng cáo, flash sale, ưu đãi giới hạn thời gian, hình ảnh được dàn dựng hoàn hảo trên mạng xã hội — thứ mà bất kỳ ai, kể cả một đứa trẻ, cũng có thể tiếp cận chỉ bằng vài cú chạm. Đó chính là cách cái bẫy được giăng ra. Nếu ngay từ lần đầu đó, có một cảnh báo rõ ràng về bản chất của cảm giác mong chờ và hụt hẫng sau mua, có lẽ hồi chuông cảnh báo trong đầu đã vang lên.

Nhưng hồi chuông đó đã không vang. Nếu lúc ấy đủ tỉnh táo để nhìn rõ, ta có lẽ sẽ nhận ra một sự thật khó chịu: một phần lớn người trưởng thành đang tự cuốn mình vào một vòng lặp, nghiện chính cảm giác mong chờ và ảo tưởng được giải tỏa, chứ không phải món đồ. Sự tò mò dẫn ta đến ngưỡng cửa của cơn nghiện. Ban đầu, ta chỉ dám lướt xem, ngắm nghía, thêm vào giỏ hàng mà chưa mua, vì vẫn còn một cảm giác dè chừng mơ hồ. Nếu vô tình bấm “đặt hàng”, mong muốn duy nhất của ta là cảm giác nhẹ nhõm sẽ đến nhanh — nhưng chính khoảnh khắc đó lại làm ta tò mò và thôi thúc lặp lại lần nữa.

Khi chuỗi này khởi động, ta chính thức mắc bẫy. Từ đó, phần lớn thời gian được dùng để tự hỏi vì sao mình lại làm vậy, và thỉnh thoảng cố gắng “dừng lại”. Cái bẫy được thiết kế sao cho ta chỉ nghĩ đến việc dừng khi có một “sự cố”: thiếu tiền, nợ nần, xung đột gia đình, hoặc cảm giác tội lỗi dâng cao. Khi ngừng mua, ta lập tức phải đối mặt với cảm giác bồn chồn và trống rỗng — bởi thứ mà ta từng tin là giúp giải tỏa căng thẳng giờ không còn nữa.

Quyết định dừng mua sắm vô độ thường trông rất mong manh. Sau vài ngày giằng co mệt mỏi, ta tự kết luận rằng mình đã chọn sai thời điểm, rằng “lúc này áp lực quá”, và quyết định chờ đến khi mọi thứ nhẹ nhàng hơn. Nhưng khi khoảng thời gian đó đến, lý do ban đầu để dừng lại lại biến mất. Và dĩ nhiên, cái “lúc hoàn hảo” đó không bao giờ thực sự tồn tại. Cuộc sống tiếp diễn với công việc, trách nhiệm, gia đình, tiền bạc — và ta bắt đầu tin rằng cuộc sống ngày càng căng thẳng hơn.

Ở đây có một sự nhầm lẫn nghiêm trọng giữa trách nhiệm và căng thẳng. Cuộc sống của một người nghiện mua sắm tự động trở nên căng thẳng hơn, không phải vì trách nhiệm, mà vì mua sắm không hề giúp thư giãn như ta vẫn tưởng. Ngược lại, nó làm tăng mệt mỏi và bất an sau mỗi lần hưng phấn ngắn ngủi. Ngay cả những người từng “thoát” — và hầu hết đều từng thử vài lần — có thể sống ổn định một thời gian, rồi bất ngờ bị cuốn trở lại. Khi đã lạc vào mê cung này, tâm trí trở nên mờ mịt và phần còn lại chỉ là sự vật lộn để thoát ra. Nhiều người đã thoát — chỉ để rồi một lúc nào đó lại rơi vào cái bẫy tinh vi ấy thêm lần nữa.

Ai cũng có thể nói rằng việc dừng mua sắm vô độ là “dễ”, nhưng trước tiên ta phải hiểu vì sao nó có vẻ khó. Không phải vì thiếu cảnh báo — những câu chuyện về hậu quả có ở khắp nơi. Nếu các cảnh báo đó hiệu quả, bạn đã không còn mắc kẹt. Để trả lời câu hỏi này, ta cần nhìn thẳng vào hai yếu tố thực sự giữ cơn nghiện tồn tại:

• Chuỗi kích thích nhân tạo của xã hội tiêu thụ hiện đại.
• Sự tẩy não mang tính xã hội và văn hóa.

Người nghiện mua sắm không phải là kẻ thiếu thông minh. Họ nhận thức được rủi ro trong tương lai, nên họ dành rất nhiều năng lượng để hợp lý hóa hành vi của mình. Nhưng sâu bên trong, họ cũng biết rằng trước khi rơi vào vòng lặp này, họ không hề cần mua sắm để sống bình thường. Nhiều người còn nhớ lần đầu tiếp xúc với hành vi mua sắm theo impulse là một trải nghiệm pha lẫn bối rối và tò mò. Sau đó, họ dần dấn sâu hơn — theo dõi thương hiệu, chờ đợt giảm giá, lưu giỏ hàng — và từng bước hình thành sự lệ thuộc vào cảm giác mong chờ.

Một điều khiến nhiều người bối rối là: những người không nghiện — như trẻ em, người sống giản dị, hoặc những người ít tiếp xúc với môi trường quảng cáo dày đặc — vẫn sống hoàn toàn ổn, không hề cảm thấy thiếu thốn vì không mua sắm liên tục. Khi phân tích kỹ hai yếu tố trên trong những phần tiếp theo, bản chất của cái bẫy mà bạn đã rơi vào sẽ trở nên rõ ràng.