Ta đang từ bỏ điều gì?

KHÔNG GÌ CẢ.

Nghiện mua sắm khó thoát là vì ta lầm tưởng rằng mình sẽ mất đi niềm vui hay chỗ dựa tinh thần. Ta sợ rằng những khoảnh khắc dễ chịu trong cuộc sống sẽ không còn trọn vẹn. Ta sợ rằng mình sẽ không đủ sức đối diện với căng thẳng nếu không còn mua sắm để xoa dịu. Nói cách khác, đây là hệ quả của sự tẩy não — khiến ta tin rằng việc mua và sở hữu là nhu cầu thiết yếu về mặt tinh thần. Ta tin rằng mua sắm mang lại một điều gì đó rất quan trọng, và nếu chấm dứt việc mua sắm theo impulse, ta sẽ như đang tự tay vứt bỏ một thứ không thể thay thế, để rồi cuộc sống trở nên trống rỗng và thiếu thốn.

Cần làm rõ một điều: mua sắm không lấp đầy khoảng trống — chính nó tạo ra khoảng trống đó.

Cơ thể và bộ não con người là những hệ thống tinh vi. Dù bạn tin vào bất kỳ cách lý giải nào về sự hình thành của chúng, cũng khó phủ nhận rằng chúng được thiết kế để vận hành ổn định trong môi trường tự nhiên, chứ không phải để tiếp xúc liên tục với các kích thích siêu thường. Nếu việc liên tục tìm kiếm ưu đãi, sản phẩm mới, cảm giác “sắp có được thứ gì đó” thực sự tốt cho chúng ta, thì cơ chế phần thưởng đã được thiết kế khác đi. Trên thực tế, cơ thể luôn phát tín hiệu cảnh báo khi một hành vi vượt quá giới hạn an toàn, và ta phải trả giá khi phớt lờ chúng.

Không có gì phải từ bỏ

Khi chuỗi thèm muốn được tháo gỡ khỏi cơ thể, và sự tẩy não được gỡ bỏ khỏi tâm trí, bạn sẽ không còn thôi thúc phải mua sắm để giải tỏa hay lấp đầy cảm xúc nữa. Vấn đề của nghiện mua sắm là nó thường không được nhìn nhận đúng bản chất. Nhiều biểu hiện rõ ràng — bồn chồn, cáu gắt, trống rỗng — lại bị gán cho áp lực công việc, tính cách, hay hoàn cảnh sống. Người nghiện không hề ngu ngốc. Họ chỉ đang khổ sở vì cảm giác thiếu vắng do chính vòng lặp mua sắm tạo ra.

Họ bị mắc kẹt giữa hai lựa chọn tưởng chừng không lối thoát: hoặc là không mua và chịu cảm giác trống rỗng, hoặc là mua tiếp rồi lại thấy hối hận, tội lỗi và tự khinh miệt. Khi cơ thể bắt đầu lên tiếng — mất ngủ, mệt mỏi, căng thẳng tài chính — tâm trí cũng bắt đầu chia rẽ: một phần muốn đối diện sự thật, phần còn lại chỉ muốn quay lại hành vi quen thuộc để mọi thứ “êm đi”.

Người nghiện không mua sắm vì họ thực sự thích món đồ, mà vì họ cảm thấy khó chịu khi không được mua. Cảm giác dễ chịu đến từ việc mua không phải là niềm vui thật, mà là sự chấm dứt tạm thời của trạng thái thiếu thốn.

Nhiều người có trải nghiệm đầu tiên với mua sắm mang tính bù đắp cảm xúc — mua một món đồ và cảm thấy nhẹ nhõm — khiến họ tin rằng thiếu việc mua sắm thì không thể cảm thấy ổn. Dần dần, mua sắm còn được gán cho vai trò “tự chăm sóc”, “phần thưởng xứng đáng”, hay thậm chí là cách để giữ tinh thần cân bằng. Thực tế thì hoàn toàn ngược lại. Vòng lặp này chỉ khiến đời sống tinh thần thêm rối loạn.

Không những không mất gì, bạn còn lấy lại rất nhiều. Khi nghĩ đến việc chấm dứt mua sắm vô độ, nhiều người chỉ tập trung vào tiền bạc. Điều đó đúng, nhưng lợi ích lớn nhất nằm ở khía cạnh tinh thần:

• Sự tự tin không còn phụ thuộc vào việc sở hữu.
• Cảm giác tự do khỏi một vòng lặp chi phối suy nghĩ.
• Sự yên ổn trong tâm trí, không còn những suy nghĩ ám ảnh về “món tiếp theo” hay cảm giác ghét bỏ bản thân sau mỗi lần mua bốc đồng.

Trống rỗng

Hãy tưởng tượng bạn gặp một vấn đề ngoài da. Bạn được đưa cho một loại kem dùng thử. Mỗi lần bôi, cảm giác khó chịu biến mất ngay. Nhưng chỉ một thời gian sau, vấn đề quay lại — nặng hơn, thường xuyên hơn. Bạn quay lại xin thêm kem, và được bảo rằng bạn sẽ “cần nó lâu dài”.

Dần dần, bạn không dám đi đâu mà không mang theo tuýp kem. Bạn lo lắng nếu không có nó thì mọi thứ sẽ tồi tệ. Bạn phải trả tiền ngày càng nhiều cho thứ tưởng như là giải pháp duy nhất. Cho đến khi bạn đọc được rằng: kem không hề chữa khỏi vấn đề, mà chính nó khiến tình trạng kéo dài. Việc duy nhất cần làm là ngừng sử dụng, và cơ thể sẽ tự phục hồi.

Bạn có cần “gồng mình” để không dùng kem nữa không? Không. Khi bạn thấy rõ nguyên nhân thật sự, việc dừng lại trở nên tự nhiên. Ban đầu có thể còn chút lo lắng, nhưng khi cảm giác khó chịu giảm dần, nhu cầu sử dụng cũng biến mất. Mỗi ngày trôi qua, bạn càng nhẹ nhõm hơn vì biết mình không còn bị phụ thuộc.

Đây chính là trải nghiệm của việc thoát khỏi nghiện mua sắm.

Nỗi đau không chỉ nằm ở tiền bạc, mà còn ở sự mệt mỏi tinh thần, cảm giác trống rỗng sau mỗi lần mua, thời gian bị lãng phí vào việc tìm kiếm và so sánh, sự xấu hổ khi nhìn lại những món đồ không cần thiết, và tệ hơn, là sự tự khinh miệt bản thân. Tất cả những điều này chồng chất lên nhau, tạo thành một trạng thái căng thẳng thường trực.

Chính trạng thái đó khiến ta sợ hãi và không dám đối diện với sự thật. Cảm giác hoảng hốt, thiếu thiếu này thôi thúc ta quay lại mua sắm để “dễ chịu hơn”. Người không nghiện sẽ không bao giờ trải qua trạng thái đó. Điều tồi tệ nhất không phải là việc dừng mua, mà là nỗi sợ hãi do chính vòng lặp gây ra. Và phần thưởng lớn nhất chính là sự giải thoát khỏi nỗi sợ đó.

Nỗi sợ này bắt đầu từ lần đầu bạn dùng mua sắm để bù đắp cảm xúc, rồi lớn dần qua mỗi lần lặp lại. Vẫn có những người tự cho rằng mình “ổn”, chấp nhận sống chung với vòng lặp đó và liên tục biện minh cho nó. Ngay cả khi đang mắc kẹt sâu trong sự bất an, họ vẫn cố tin rằng mua sắm đang mang lại cho mình điều gì đó tốt đẹp.