Thời gian

Thông thường, khi một người nghiện cố gắng dừng lại, lý do họ đưa ra thường xoay quanh tiền bạc, áp lực gia đình, hay cảm giác xấu hổ vì sợ bị người khác đánh giá là tiêu xài hoang phí. Một phần quan trọng của cơ chế tẩy não nằm ở sự nô dịch tuyệt đối mà nó tạo ra. Con người đã mất hàng thế kỷ để xóa bỏ chế độ nô lệ, nhưng người nghiện lại tự nguyện đặt mình vào một hình thức nô lệ khác — tinh vi hơn, ít thấy hơn, và vì vậy càng khó nhận ra.

Điều trớ trêu là: trong những lúc đang mua sắm vô độ, người nghiện thường thầm ước mình chưa từng dính vào nó. Chỉ khi cố gắng dừng lại, hoặc khi bị buộc phải dừng, việc mua sắm mới bỗng trở nên “quý giá”, “cần thiết”, hay “không thể thiếu”.

Cần nhấn mạnh điều này nhiều lần: sự tẩy não chính là yếu tố khiến việc chấm dứt mua sắm theo impulse trở nên khó khăn. Vì vậy, càng tháo gỡ được các niềm tin sai lệch sớm bao nhiêu, quá trình đó sẽ càng nhẹ nhàng bấy nhiêu. Những người đã mua sắm vô độ trong thời gian dài nhưng không tin rằng nó ảnh hưởng đến đời sống tinh thần hay tài chính thường là những người còn trẻ, chưa gánh nhiều trách nhiệm, hoặc chưa từng đối diện với hậu quả rõ ràng. Họ không nhận được phản hồi đủ mạnh từ thực tế — hoặc vì hoàn cảnh sống còn “dễ thở”, hoặc vì các hậu quả diễn ra âm thầm, rải rác, khó nhận ra.

Với người trẻ, nói về nợ nần hay trách nhiệm lâu dài thường chưa đủ sức thuyết phục. Một cách tiếp cận trực diện hơn là đặt câu hỏi: “Bạn có bao giờ để ý đến lượng thời gian mình dành cho việc lướt xem, so sánh, chờ đợi khuyến mãi và mua sắm chưa?”
Khi nhắc đến tiền bạc hay đánh giá xã hội, họ thường lập tức bào chữa. Nhưng khi nói đến thời gian — một thứ mà ai cũng đang thiếu — nhiều người bắt đầu chùn lại. Họ có thể đáp: “Không đáng bao nhiêu. Chỉ một chút giải trí thôi.”

Bạn có thể hình dung thế này: giả sử bạn dành trung bình nửa tiếng mỗi ngày cho việc lướt sản phẩm, tưởng tượng, mong chờ, rồi mua — tính cả trạng thái mệt mỏi, trống rỗng sau đó — thì cứ mỗi hai tuần, bạn đã tiêu tốn gần trọn một ngày làm việc. Và đó là con số khiêm tốn. Nếu vòng lặp này kéo dài suốt nhiều năm, thậm chí cả đời, bạn sẽ đánh mất bao nhiêu thời gian? Và trong quãng thời gian đó, bạn đang xây dựng điều gì? Không phải các mối quan hệ bền vững, cũng không phải sự an ổn nội tâm. Bạn đang tiêu hao năng lượng tinh thần để nuôi dưỡng một vòng lặp khiến mình ngày càng lệ thuộc và bất an.

Điều hiển nhiên là hầu hết người nghiện không nghĩ rằng mình sẽ mua sắm vô độ suốt đời. Đôi khi, họ thử nhẩm tính lượng thời gian đã trôi qua trong một tuần — và chỉ riêng con số đó cũng đủ khiến họ giật mình. Ít hơn nữa là những người tính đến một năm. Và gần như không ai muốn nhìn thẳng vào tổng thời gian của cả một đời.

Câu hỏi cần được đặt ra là: vì sao bạn lại thờ ơ như vậy? Tại sao trong các quyết định khác, bạn có thể cân nhắc kỹ lưỡng từng chi tiết, nhưng lại bỏ qua cái giá mà hành vi này đang âm thầm lấy đi — không chỉ là thời gian, mà là sự yên ổn tinh thần?

Trong hầu hết các quyết định khác của cuộc sống, bạn phân tích lợi và hại trước khi lựa chọn. Quyết định đó có thể đúng hoặc sai, nhưng nó dựa trên suy luận logic. Riêng với mua sắm vô độ, nếu thực sự cân nhắc một cách tỉnh táo, kết luận luôn rất rõ ràng: không có lợi ích thực sự nào ở đây. Vì vậy, người nghiện không tiếp tục mua vì họ muốn, mà vì họ không thể dừng lại. Họ bị buộc phải duy trì vòng lặp đó, đồng thời tự củng cố những niềm tin sai lệch để tiếp tục làm ngơ trước thực tế.

Cần hiểu rằng tình hình không đứng yên. Càng về sau, vòng lặp này càng thắt chặt. Áp lực tài chính rõ ràng hơn, sự mệt mỏi tinh thần tăng lên, và những câu hỏi từ người xung quanh trở nên khó né tránh. Những khoảng thời gian “rảnh rỗi” dành cho việc mua sắm, lướt mạng, săn ưu đãi sẽ ngày càng lộ rõ. Khi đó, người nghiện vốn đã kiệt quệ lại càng thêm xấu hổ và muốn trốn tránh.

Điều kỳ lạ là nhiều người sẵn sàng bỏ tiền, thời gian và công sức để “cải thiện bản thân”, trong khi chỉ cần chấm dứt một hành vi đang phá hoại các cơ chế thư giãn tự nhiên của não bộ thì họ đã có thể nhẹ nhõm hơn rất nhiều. Lý do rất đơn giản: họ vẫn đang nhìn mọi thứ bằng lăng kính của người nghiện.

Hãy nhìn vấn đề đúng bản chất. Mua sắm vô độ không phải là tập hợp những món đồ, mà là một phản ứng dây chuyền — một chuỗi kích thích, tưởng tượng, mong chờ, mua, hụt hẫng — tự trói bạn vào nó. Nếu vòng lặp đó không bị phá vỡ, nó sẽ tiếp tục vận hành trong suốt phần đời còn lại, dưới hình thức này hay hình thức khác.

Hãy thử ước tính lượng thời gian mà vòng lặp này sẽ chiếm trong tương lai của bạn. Con số cụ thể có thể khác nhau, nhưng có một điều không thể phủ nhận: nó rất lớn.

Nếu điều này vẫn còn mơ hồ, thì đó chính là dấu hiệu của sự tự lừa dối. Chỉ cần tưởng tượng lượng thời gian bạn đã tiết kiệm được nếu vòng lặp này chưa từng tồn tại, sự vô nghĩa của nó sẽ hiện ra rất rõ.

Thoát khỏi nghiện mua sắm không phải là một cuộc chiến, cũng không phải là sự hy sinh. Nó đơn giản là việc không tiếp tục bước vào cùng một cái bẫy — đặc biệt là cái bẫy mang tên “chỉ một lần nữa thôi” hay “chỉ xem một chút”. Mỗi lần như vậy, vòng lặp lại được củng cố, và cái giá phải trả sẽ không bao giờ giảm đi.