Cẩn thận với việc cắt giảm
Nhiều người nghiện tìm đến việc cắt giảm mua sắm như một bước đệm để chấm dứt mua sắm vô độ, hoặc như một cách để “kiểm soát” cảm giác thôi thúc. Không ít người còn khuyên bạn nên mua ít lại, “ăn kiêng mua sắm”, hay chỉ cho phép bản thân mua vào những dịp nhất định để cải thiện tinh thần. Việc sử dụng cắt giảm như một bước trung gian là một sai lầm nghiêm trọng. Chính những nỗ lực cắt giảm này khiến con người mắc kẹt trong nghiện mua sắm suốt phần đời còn lại. Thông thường, cắt giảm xuất hiện sau khi những lần “dừng hẳn” thất bại. Sau vài giờ hoặc vài ngày không mua, người nghiện bắt đầu tự nhủ:
“Không chịu nổi cảm giác đi ngủ mà chưa mua gì. Từ giờ mình sẽ chỉ mua một lần mỗi bốn ngày. Nếu làm được vậy, mình có thể giữ nguyên hoặc giảm thêm.”
Từ đây, một loạt hệ quả tệ hại xuất hiện:
- Họ rơi vào tình trạng tồi tệ nhất: vẫn nghiện, nhưng giờ đây không chỉ nuôi dưỡng sự lệ thuộc trong hành vi mà còn khắc sâu nó trong nhận thức.
- Họ bắt đầu mong thời gian trôi nhanh để đến “lượt mua” tiếp theo.
- Trước khi cắt giảm, mỗi khi cảm giác thôi thúc xuất hiện, họ có thể lướt xem sản phẩm, thêm vào giỏ, mua hoặc không mua — ít nhất chuỗi mong chờ được giải tỏa phần nào. Giờ đây, ngoài những căng thẳng thông thường của cuộc sống, họ còn tự tạo thêm một cảm giác thiếu thiếu kéo dài trong phần lớn thời gian sống, khiến trạng thái tinh thần càng tệ hơn.
- Trong lúc mua, họ hầu như không “tận hưởng” gì. Hành vi diễn ra gần như tự động. Lần mua duy nhất có vẻ “đã” là lần sau một thời gian dài kiêng khem. Khi họ buộc mình chờ thêm một ngày, một tuần, mỗi lần mua lại có vẻ “đáng giá” hơn. Nhưng “sự tận hưởng” đó không nằm ở món đồ, mà ở việc chấm dứt sự bồn chồn do mong chờ gây ra — dù mong chờ đó mang tính tinh thần hay sinh lý. Chờ đợi càng lâu, cảm giác giải tỏa càng được hiểu nhầm là khoái cảm.
Khó khăn chính trong việc chấm dứt mua sắm vô độ không nằm ở phản ứng sinh học. Phần này rất nhẹ và dễ vượt qua. Người nghiện có thể không mua sắm trong nhiều hoàn cảnh khác nhau: khi có việc gia đình, khi công việc bận rộn, khi đi cùng người khác. Họ có thể không mua suốt mười ngày mà không thấy vấn đề gì — miễn là không có khả năng mua. Nhưng nếu phải không mua trong mười ngày khi biết rằng mình hoàn toàn có thể mua, họ sẽ cảm thấy bứt rứt.
Nhiều người nghiện có thể đi làm cả ngày mà không mua, có thể lướt qua trung tâm thương mại, cửa hàng hay các trang bán hàng mà không quá khó khăn, miễn là có yếu tố bên ngoài “cấm” họ mua. Họ thậm chí cảm thấy nhẹ nhõm khi có một lý do khách quan để không mua. Những người muốn thoát ra thường âm thầm vui khi thấy mình không mua trong một thời gian, vì điều đó nuôi dưỡng hy vọng rằng có lẽ một ngày nào đó họ sẽ không còn muốn mua sắm vô độ nữa.
Vấn đề thực sự không phải là hành vi mua, mà là sự tẩy não: ảo tưởng rằng mua sắm là một chỗ dựa, một phần thưởng, một cách tự chăm sóc, và rằng cuộc sống sẽ kém trọn vẹn nếu thiếu nó. Cắt giảm khiến bạn sống trong trạng thái bất an kéo dài, thuyết phục bạn rằng thứ quý giá nhất chính là món đồ tiếp theo bạn chưa mua, và rằng nếu không mua, bạn sẽ không bao giờ thấy ổn trở lại.
Thật nghịch lý. Người nghiện tin rằng mua ít lại sẽ khiến họ bớt muốn mua. Thực tế, họ chỉ kéo dài thời gian chịu đựng cảm giác thiếu, và vì thế cảm thấy “đã” hơn khi cuối cùng được mua. Dần dần, món đồ quen thuộc không còn mang lại cảm giác như trước, nhưng điều đó không khiến họ dừng lại. Nếu chỉ tồn tại một sản phẩm duy nhất, không ai mua quá một lần.
Nghe vô lý? Khoảnh khắc khó chịu nhất trong việc “kiểm soát” là gì? Chờ đợi nhiều ngày trong trạng thái bồn chồn. Vậy khoảnh khắc “đáng giá” nhất trong chế độ cắt giảm là gì? Chính là khoảnh khắc mua sau khi đã chờ đợi. Vậy bạn mua vì món đồ, hay vì cần chấm dứt cảm giác thiếu được ngụy trang bằng ý nghĩ rằng mình “xứng đáng”?
Việc tháo gỡ sự tẩy não là bước then chốt để xóa tan mọi ảo tưởng về mua sắm vô độ, trước khi bạn thực sự chấm dứt chuỗi hành vi này. Nếu bạn chưa thật sự nhìn rõ rằng mình không “thích” mua sắm vô độ, thì không bao giờ bạn có thể chứng minh điều đó sau này mà không tái nghiện. Khi nhìn lại lịch sử mua hàng, danh sách yêu thích hay giỏ hàng cũ, hãy tự hỏi: điều này có gì đáng giá? Có thể bạn tin rằng chỉ một số món nhất định là “đúng gu”. Nếu vậy, vì sao bạn vẫn mua những món khác? Vì thói quen? Vì chuỗi mong chờ? Vì sao phải tiếp tục làm rối hệ thống nhận thức của mình? Sau một tháng, một món đồ có khác gì đâu.
Bạn có thể tự kiểm chứng. Hãy xem lại món đồ khiến bạn “rất muốn mua” tháng trước. Sau đó, tưởng tượng cảm giác đó sau một tháng không mua sắm vô độ. Bạn sẽ thấy cảm giác gần như không đổi. Điều khác biệt chỉ xuất hiện khi bạn đang căng thẳng, hụt hẫng, hoặc vừa trải qua một trải nghiệm xã hội khó chịu. Khi đó, mong chờ mua sắm lại trỗi dậy, vì người nghiện không thể cảm thấy trọn vẹn khi chuỗi hành vi chưa được hoàn tất.
Vậy “sự thỏa mãn” nằm ở đâu? Đơn giản là ở việc chấm dứt cảm giác thiếu. Sự khác biệt giữa mua và không mua không phải là niềm vui, mà là sự khác biệt giữa bồn chồn và tạm yên. Đó là lý do mua sắm có vẻ “tốt hơn”. Những người vừa thức dậy đã phải lướt mua sắm đều ở trong trạng thái bất ổn — dù họ có mua hay không.
Cắt giảm không chỉ không hiệu quả, mà còn là một hình thức tự tra tấn. Nó không hiệu quả vì người nghiện hy vọng rằng bằng cách mua ngày càng ít, ham muốn sẽ giảm. Nhưng đây không phải là thói quen; đây là nghiện. Bản chất của nghiện là luôn muốn nhiều hơn, không phải ít hơn. Cắt giảm đồng nghĩa với việc sống trong trạng thái chịu đựng vô hạn, dựa trên sự ép buộc liên tục. Thoát ra hoàn toàn dễ dàng và ít đau đớn hơn nhiều; đã có vô số trường hợp cắt giảm thất bại.
Vấn đề của mua sắm vô độ không nằm ở dopamine, mà ở niềm tin sai lầm rằng mua sắm mang lại khoái cảm hoặc giúp bạn đối phó với cuộc sống. Niềm tin này ban đầu được gieo vào, rồi được chính chuỗi hành vi củng cố. Cắt giảm chỉ làm niềm tin đó mạnh hơn, cho đến khi mua sắm chi phối toàn bộ đời sống và được xem là thứ quý giá nhất.
Một số ít trường hợp “thành công” sau giai đoạn cắt giảm là do họ đã chấm dứt chuỗi hành vi, chứ không phải nhờ cắt giảm. Cắt giảm chỉ kéo dài sự đau khổ và khiến người nghiện tin chắc rằng mình “có vấn đề suốt đời”, từ đó quay lại mua sắm để tìm cảm giác dễ chịu — ít nhất là tạm thời.
Tuy nhiên, cắt giảm vô tình phơi bày một sự thật: mua sắm không hề thú vị nếu không có cảm giác thiếu trước đó. Bạn phải chịu đựng thì việc mua mới có vẻ “đáng”. Vì vậy, các lựa chọn thực chất chỉ là:
- Cắt giảm suốt đời và sống trong trạng thái tự hành hạ.
- Tiếp tục lặp lại chuỗi nghiện vô nghĩa.
- Chấm dứt hoàn toàn mua sắm vô độ và quay lại mua sắm có mục đích.
Một điểm nữa mà cắt giảm cho thấy rất rõ: không tồn tại khái niệm “thỉnh thoảng” trong mua sắm vô độ. Đây là một phản ứng dây chuyền, và nó sẽ kéo dài cho đến khi bạn chủ động phá vỡ nó.
Hãy nhớ: càng cố kiềm, bạn càng bị trói chặt hơn.