Chỉ mua một lần thôi
“Chỉ mua một lần thôi” là một huyền thoại cần được loại bỏ hoàn toàn khỏi nhận thức:
- Chính “chỉ mua một lần thôi” đã khiến nhiều người bước vào cái bẫy mua sắm vô độ ngay từ đầu.
- Chính “chỉ mua một lần thôi” để vượt qua giai đoạn khó khăn hoặc tự thưởng vào một dịp đặc biệt đã phá hỏng hầu hết các nỗ lực thoát khỏi việc mua theo impulse.
- Chính “chỉ mua một lần thôi” sau khi tưởng như đã thoát khỏi vòng lặp, lại kéo người ta quay trở lại — đôi khi chỉ để “xác nhận” rằng mình không còn bị chi phối nữa, rằng một lần mua là vô hại.
Hệ quả sau mỗi lần mua thường rất tệ: hụt hẫng, tội lỗi, trống rỗng. Người nghiện tự nhủ rằng họ sẽ không bao giờ rơi vào tình trạng đó nữa. Nhưng thực tế là họ đã mắc kẹt. Một hành vi rõ ràng khiến họ khổ sở và hối hận lại chính là thứ tiếp tục được lặp lại. Sự mâu thuẫn này không phải do thiếu hiểu biết, mà do cái bẫy đã khép lại.
Ý nghĩ về “một lần mua đặc biệt” thường là thứ ngăn cản việc chấm dứt vòng lặp: một món đồ sau chuyến công tác dài ngày, sau một ngày làm việc mệt mỏi, sau khi cãi nhau với người thân, hay chỉ đơn giản là để bù đắp cho cảm giác bị bỏ rơi hoặc thất vọng. Cần ghi nhớ rõ ràng rằng không tồn tại “chỉ mua một lần thôi”. Đó là một phản ứng dây chuyền: kích thích → tưởng tượng → mong chờ → mua → hụt hẫng → lặp lại, và nó sẽ kéo dài suốt phần đời còn lại nếu không bị phá vỡ.
Ảo tưởng về những “dịp hiếm hoi” vẫn ám ảnh ngay cả khi người ta đã từng thoát ra. Mỗi lần chấp nhận suy nghĩ “không sao nếu chỉ một lần”, vòng lặp lại được tái kích hoạt. Khi ý nghĩ mua sắm xuất hiện, hãy nhìn thẳng vào toàn bộ chuỗi hệ quả phía sau: một tương lai bị chi phối bởi việc săn khuyến mãi, lướt sản phẩm, chờ đợi đơn hàng, rồi thất vọng và trống rỗng — một đời sống bị nô lệ hóa bởi chính hành vi đó. Việc bạn cảm thấy mệt mỏi, trống rỗng hay căng thẳng không phải là lỗi; nhưng việc tin rằng mua sắm là cách giải quyết những cảm giác đó mới chính là sự tự đánh lừa.
Không phải lúc nào cũng có thể “làm việc gì đó khác” để lấp đầy khoảng trống, và điều đó là bình thường. Không ai có thể lên kế hoạch hoàn hảo cho mọi khoảnh khắc trong suốt cuộc đời. Những lúc vui vẻ và những lúc khó khăn vẫn sẽ đến, dù có mua sắm hay không. Nhưng cần nhìn rõ một điều: mua sắm không phải là câu trả lời. Chỉ có hai trạng thái tồn tại song song: tiếp tục sống trong vòng lặp hụt hẫng, hoặc hoàn toàn không còn bị chuỗi hành vi đó chi phối. Không ai uống chất độc chỉ vì thích mùi vị của nó; vậy thì cũng không có lý do gì để tiếp tục tự trừng phạt mình bằng những “lần mua thỉnh thoảng” được ngụy trang là vô hại.
Hãy hỏi bất kỳ ai đang mắc kẹt trong việc mua sắm vô độ: nếu có thể quay lại thời điểm trước khi hành vi này chiếm quyền kiểm soát, họ có chọn bước vào nó không? Câu trả lời luôn là “không”. Thế nhưng, mỗi ngày họ vẫn đứng trước lựa chọn đó. Lý do họ không chọn thoát ra không phải vì món đồ, mà vì nỗi sợ: sợ cảm giác thiếu thiếu, bồn chồn, trống rỗng; sợ rằng cuộc sống sẽ kém đi nếu không còn mua sắm như một chỗ dựa tinh thần.
Không cần tiếp tục tự lừa dối. Chuỗi hành vi này không khó để chấm dứt khi bản chất của nó được nhìn thẳng. Nhưng để làm được điều đó, một vài điểm cần được làm rõ trong nhận thức:
- Không có gì cần “từ bỏ”; thứ biến mất chỉ là một ảo tưởng, và thứ còn lại là sự nhẹ nhõm.
- Không tồn tại “lần mua không vấn đề gì” hay “chỉ mua một lần thôi”. Những lần mua đó chỉ là cánh cửa quay lại vòng lặp cũ.
- Không có gì đặc biệt ở bạn; bất kỳ ai bị cuốn vào chuỗi hành vi này đều có thể thoát ra khi hiểu đúng bản chất của nó.
Nhiều người tin rằng họ có “cơ địa nghiện”, rằng mình là kiểu người dễ lệ thuộc. Niềm tin này thường được nuôi dưỡng bởi những giải thích khoa học rời rạc và gây hoang mang. Không ai sinh ra đã có nhu cầu mua sắm vô độ để cảm thấy ổn hơn. Chính chuỗi kích thích và ảo tưởng giải tỏa mới tạo ra sự lệ thuộc, rồi quay lại thuyết phục bạn rằng nó là một phần con người bạn. Niềm tin đó cần được gỡ bỏ, bởi vì nếu bạn tin rằng mình là một kẻ nghiện, bạn sẽ tiếp tục hành xử như vậy, ngay cả khi cảm giác bồn chồn — thứ được gọi là “cai” — chỉ là một cảm giác trống rỗng thoáng qua, không phải cơn đau thật.
Toàn bộ sự tẩy não này cần được tháo gỡ. Khi điều đó xảy ra, “chỉ mua một lần thôi” sẽ lộ rõ đúng bản chất của nó: không phải là một ngoại lệ vô hại, mà là chiếc chìa khóa mở lại cái bẫy.