Người nghiện “xem cho vui” – YouTube, Instagram, livestream bán hàng

Nhóm nghiện này thường được xếp chung với những người nghiện “bình thường”, nhưng tác động của nó âm thầm và nguy hiểm đến mức cần một chương riêng. Nó làm suy giảm khả năng tự chủ một cách từ từ, khó nhận ra, và phá hủy đời sống cá nhân mà người trong cuộc thường không kịp hiểu điều gì đang xảy ra. Hãy xem trường hợp sau, được chia sẻ trên một diễn đàn cai nghiện mua sắm:

“Tôi đã không mua sắm bốc đồng được ba tuần. Sự lo lắng của vợ tôi về tình hình tài chính và việc tôi luôn mất tập trung ở nhà khiến tôi bắt đầu nghĩ đến chuyện dừng lại. Tôi nói với cô ấy rằng đó là do áp lực công việc. Cô ấy đáp: ‘Em biết anh đã từng chịu áp lực công việc rồi, nhưng nếu anh là em, anh sẽ cảm thấy thế nào khi nhìn người mình yêu đang tự làm khổ mình?’ Tôi không thể phủ nhận và bắt đầu cố gắng thoát ra.”

“Tôi không chịu được lâu. Tôi thấy mình rất ‘thiếu’, rất cần được giải tỏa. Bị vợ phàn nàn nên tôi tự cho phép mình ‘xem một chút cho đỡ’, tự nhủ rằng chỉ lướt YouTube và Instagram thôi thì không sao. Nhưng đến tối, khi vợ muốn nói chuyện nghiêm túc, tôi lại mệt mỏi, cáu kỉnh và viện cớ đau đầu. Tôi không chịu nổi ý nghĩ rằng mình đang làm cô ấy thất vọng. Dần dần, tôi quay lại con đường cũ, với YouTube và livestream bán hàng trở thành ‘khu mua sắm’ mới. Lúc đó tôi còn khá hài lòng, nghĩ rằng ít nhất mình đã cắt giảm được việc mua thật. Cuối cùng, cô ấy cảnh cáo tôi vì luôn lơ đãng, không hiện diện trong gia đình. Tôi không nhận ra, nhưng cô ấy kể lại những lần chúng tôi cãi nhau, tôi bỏ ra ngoài, lang thang hàng giờ chỉ để ‘xem cho khuây khỏa’. Tôi viện những lý do yếu ớt để tránh đối diện với vấn đề, và từ khi có một nơi tiêu khiển thay thế đáng tin cậy, mọi thứ còn tệ hơn.”

Điều tệ nhất ở kiểu nghiện này là nó củng cố ngụy biện rằng người nghiện đang “thiếu”. Đồng thời, nó bào mòn lòng tự trọng: một người vốn trung thực buộc phải nói dối người thân yêu, giấu giếm thời gian, hành vi và cảm xúc của mình. Có thể điều này đã, hoặc đang, xảy ra với bạn dưới một hình thức nào đó.

Vấn đề với YouTube, Instagram, TikTok, livestream bán hàng, hay các nền tảng mạng xã hội khác không nằm ở từng nội dung riêng lẻ, mà ở tính bổ sung của chúng. Bị dẫn dắt bởi thôi thúc dopamine tìm kiếm sự mới lạ, người nghiện tự lừa mình rằng mình đang ở trong một không gian “an toàn”. Cần nhớ rằng: sự hưng phấn nằm ở quá trình tìm kiếm và mong chờ, không phải ở việc mua hay sở hữu. “Con tiểu quỷ” không quan tâm liều kích thích của nó đến từ đâu. Đối với người nghiện, việc lướt xem các món đồ “nhẹ nhàng”, các video mở hộp, các buổi livestream, chỉ mang lại sự xoa dịu tạm thời cho cảm giác bồn chồn, giữ họ mắc kẹt trong nghiện và chờ đợi lần mua tiếp theo.

Những món đồ trong ảnh hay video quả thật trông rất hấp dẫn. Nếu chúng thực sự cần thiết và có mặt trong đời sống của bạn ngay lúc này, chúng có thể có giá trị sử dụng. Nhưng hình ảnh thì không thể mang lại điều đó. Tất cả chỉ là ảo giác. Não bộ bị đánh lừa, lao theo tín hiệu kích thích như thể đó là giải pháp, rồi sau đó không hiểu vì sao mình lại làm vậy. Có thể bạn nghĩ rằng chỉ cần “xem cho vui”, không mua thì sẽ ổn. Nhưng hãy nhớ: não bộ đã bị điều kiện hóa bởi sự mới lạ vô hạn, và cơn nghiện không phân biệt nguồn kích thích. Kết cục vẫn là cái bẫy cũ.

Hãy nghĩ đến một mô típ quen thuộc trong phim trinh thám: kẻ gây án tin rằng mình đã hoàn hảo, và sự tự tin ấy càng tăng khi thấy người điều tra trông tầm thường. Nhưng luôn có “một chi tiết nhỏ” xuất hiện vào phút cuối, khiến mọi thứ sụp đổ. Từ khoảnh khắc đó, kẻ phạm tội biết rằng hắn không còn đường thoát.

Những cơn vật vã của nghiện mua sắm cũng tương tự. Sự căng thẳng khi cố không vượt qua “lằn ranh”, cảm giác mình xứng đáng được “tự thưởng”, rồi sự hụt hẫng khi đã lướt xem hàng giờ mà vẫn không thấy thỏa mãn. Nỗi lo vượt quá giới hạn, nỗi sợ bị phát hiện, và sự bồn chồn khi phải quay lại đời sống thật — công việc, gia đình, các mối quan hệ. Những video “an toàn” dần không còn đủ kích thích vì sự chai lì, vì thiếu mới lạ, và vì một điều chắc chắn: sớm hay muộn bạn cũng sẽ mua. Khi điều đó xảy ra, cảm giác xấu hổ và trống rỗng lại xuất hiện, và vòng lặp bắt đầu lại từ đầu.

ÔI, NHỮNG “NIỀM VUI” CỦA VIỆC LÀ MỘT CON NGHIỆN MUA SẮM!