Thời điểm

Ngoài sự thật hiển nhiên rằng mua sắm vô độ không mang lại lợi ích gì và rõ ràng là nên chấm dứt, thì việc chọn đúng thời điểm vẫn giữ vai trò then chốt.

Xã hội xem mua sắm như một thói quen vô hại, hoặc cùng lắm là “hơi quá tay”. Đây là một nhận định sai lầm. Mua sắm bốc đồng không khác gì các dạng nghiện khác: một vấn đề nhận thức nghiêm trọng, âm thầm phá hủy sự ổn định tài chính, lòng tự trọng và các mối quan hệ. Điều tệ hại nhất mà nhiều người phải trải qua không phải là món đồ họ mua, mà là việc bị mắc kẹt trong vòng lặp kích thích → mong chờ → mua → hụt hẫng không có lối ra. Nếu tiếp tục trượt sâu, hệ quả chỉ có thể ngày càng nặng nề.

Trong một thời gian dài, hành vi này được coi là bình thường vì người ta không phân biệt được giữa mua sắm có mục đích ngày xưa và hệ sinh thái kích thích dày đặc hiện nay. Thực tế là: người nghiện mua sắm không mua vì nhu cầu, mà để làm dịu cảm giác thiếu hụt do chính chuỗi hành vi đó tạo ra. Thứ trói buộc họ không phải là sự phụ thuộc vật chất, mà là sự tẩy não — niềm tin rằng mua sắm mang lại giải tỏa. Một người thông minh hoàn toàn có thể rơi vào bẫy này. Nhưng chỉ khi chưa nhìn rõ bản chất của bẫy, họ mới tiếp tục mắc kẹt. Mỗi người bị tẩy não theo một cách khác nhau, nên bề ngoài có vẻ như có vô số “kiểu” nghiện khác nhau.

Triết lý cốt lõi của phương pháp này không dựa trên việc chịu đựng hay ép buộc bản thân, mà dựa trên việc tháo gỡ những niềm tin sai. Chính vì vậy, nó vẫn giữ nguyên hiệu quả khi áp dụng cho mua sắm vô độ.

Nhiều người phản đối rằng: “Nếu bảo tôi tiếp tục mua sắm trong khi đọc, tôi sẽ trì hoãn hoặc không bao giờ đọc xong. Nếu bảo tôi dừng ngay lập tức, có khi tôi còn chẳng bắt đầu.” Lập luận này nghe có vẻ hợp lý, nhưng nó dựa trên một giả định sai: rằng việc không mua là một sự mất mát, và mua sắm là một chỗ dựa tinh thần cần được giữ lại trong lúc khó khăn. Khi cai theo cách thông thường, người ta thấy mình bị đánh úp hai lần: vừa phải đối mặt với cuộc sống, vừa mất đi cái “điểm tựa” quen thuộc. Cách tiếp cận ở đây đi theo hướng ngược lại: loại bỏ nỗi sợ và sự nghi ngờ trước, để khi hành vi chấm dứt, không còn cảm giác bị tước đoạt.

Cần nhấn mạnh một điều: bạn không “từ bỏ” bất cứ thứ gì. Thứ biến mất chỉ là một ảo tưởng.

Quay lại vấn đề thời điểm. Trước hết, trong vài tuần đầu, hãy quan sát những tình huống thường kích hoạt chuỗi cũ: lúc rảnh rỗi, buồn chán, căng thẳng, cô đơn, hoặc khi có thông báo giảm giá, livestream bán hàng. Không cần cắt giảm hay kiêng khem. Chỉ cần chú ý đến cảm giác hụt hẫng sau khi mua, những kỳ vọng không được đáp ứng, cảm giác trống rỗng, bồn chồn — thứ thường bị gọi nhầm là “cơn nghiện”. Đó không phải là đau đớn thật, mà là khoảng trống do vòng lặp tạo ra. Đồng thời, hãy hình dung sự nhẹ nhõm khi không còn phải chịu những trạng thái đó.

Vậy khi nào là lúc “phù hợp”? Nhiều người cho rằng khi mua sắm vẫn được xem là cách xả stress, tự thưởng, làm cuộc sống bớt buồn chán, thì họ sẽ chọn những lúc rảnh rỗi, thư giãn để nghĩ đến việc dừng lại. Nhưng khi đó, lý do để dừng lại lại biến mất. Thực tế là, dù cuộc sống đang căng thẳng hay yên ổn, cơ chế nghiện vẫn không thay đổi. Ngay cả trong những hoàn cảnh bạn từng tin rằng “cần mua sắm nhất”, điều duy nhất khác đi chỉ là cái chỗ dựa giả không còn được dùng nữa.

Có một phép so sánh đơn giản. Có người xuống hồ bơi, đứng rất lâu ở mép nước, thử từng chút một. Có người biết rằng sớm muộn cũng phải xuống, nên nhảy thẳng. Nếu bắt người đầu tiên phải nhảy ngay thì họ có thể sẽ không bao giờ xuống. Nhưng nếu cứ đứng mãi ở mép, nước sẽ không bao giờ ấm hơn.

Từ đó nảy sinh ý nghĩ: “Thời điểm rất quan trọng, và sẽ có một thời điểm lý tưởng.” Nếu lật sang trang chỉ để thấy một từ duy nhất: “NGAY BÂY GIỜ”, đó có lẽ là sự thật trần trụi nhất. Nhưng chính cái bẫy tinh vi của nghiện nằm ở chỗ này: khi cuộc sống áp lực, ta nghĩ không phải lúc thích hợp; khi cuộc sống dễ chịu, ta lại chẳng còn nghĩ đến việc thoát ra.

Hãy tự hỏi hai điều đơn giản:

Khi bạn bắt đầu mua sắm bốc đồng, bạn có quyết định rằng mình sẽ phụ thuộc vào nó suốt đời không? Dĩ nhiên là không.

Bạn có định tiếp tục phần đời còn lại trong tình trạng này không? Dĩ nhiên là không.

Vậy thì khi nào? Ngày mai? Năm sau? Hay chờ đến lúc “tự nhiên không còn muốn mua nữa”? Với bất kỳ dạng nghiện nào, điều đó không bao giờ xảy ra. Chuỗi hành vi không tự yếu đi; nó chỉ mạnh hơn theo thời gian. Chờ đợi chỉ làm cho việc chấm dứt trở nên khó hơn, không phải dễ hơn.

Cái bẫy chết người là niềm tin rằng hiện tại chưa phải lúc thích hợp, và tương lai sẽ nhẹ nhàng hơn. Thực tế, cuộc sống hiện đại ít căng thẳng sinh tồn hơn bất kỳ giai đoạn nào trong lịch sử. Con người đã được trang bị đầy đủ khả năng đối phó với áp lực thực. Thứ làm suy yếu chúng ta không phải là trách nhiệm hay công việc, mà là những chỗ dựa tinh thần giả tạo.

Hãy nhìn thẳng vào sự thật: bạn đã không chấp nhận việc mắc kẹt trong vòng lặp này đến hết đời. Vậy sớm hay muộn, việc chấm dứt cũng sẽ xảy ra. Mua sắm vô độ không phải là thú vui hay thói quen xã hội; nó là một dạng nghiện. Và nó sẽ không dễ hơn vào ngày mai.

Thời điểm duy nhất có ý nghĩa là thời điểm bạn còn đang đọc những dòng này. Khi ảo tưởng được tháo gỡ, việc chấm dứt không phải là một cuộc chiến, mà là sự kết thúc tự nhiên của một hiểu lầm kéo dài.