Liệu tôi có bỏ lỡ gì không?

Hoàn toàn không.

Khi vòng nghiện mua sắm bị chấm dứt hoàn toàn, não bộ không còn đòi hỏi những cú kích thích quen thuộc nữa. “Đường trượt” mong chờ–tưởng tượng–mua sắm dần khô cạn vì không còn được bôi trơn bởi niềm tin sai lầm rằng mua sắm mang lại giải tỏa. Những dấu vết tẩy não còn sót lại cũng phai đi. Kết quả không phải là một cuộc sống thiếu thốn, mà là khả năng đối diện với áp lực đời sống trong trạng thái tỉnh táo hơn, cùng với việc cảm nhận trọn vẹn những điều bình thường vốn trước đây bị che lấp bởi vòng lặp mua–hụt–mua lại.

Nguy cơ duy nhất nằm ở ảnh hưởng từ những người vẫn xem mua sắm như chỗ dựa tinh thần, như một thú vui hay phần thưởng. Hiện tượng “đứng núi này trông núi nọ” vốn quen thuộc. Nhưng điều đáng đặt câu hỏi là: tại sao, trong trường hợp mua sắm vô độ — nơi tác hại quá rõ ràng so với những “lợi ích” mơ hồ — người đã chấm dứt vòng nghiện lại đôi khi ghen tị với những người vẫn lao vào đó?

Câu trả lời nằm ở sự tẩy não xã hội. Ngay từ sớm, chúng ta được dạy rằng mua sắm là bình thường, là tận hưởng, là tự chăm sóc. Ngay cả khi đã nhìn rõ rằng đó chỉ là một trò đánh tráo cảm giác, nhiều người vẫn trượt lại vì những cảm giác trống rỗng, bồn chồn xuất hiện sau khi dừng vòng lặp. Những cảm giác đó bị hiểu nhầm là “thiếu”, trong khi thực chất chỉ là khoảng trống tạm thời khi chỗ dựa giả bị rút đi. Điều này nghe có vẻ nghịch lý, nhất là khi nhìn vào một thực tế đơn giản: những người không nghiện mua sắm không hề cảm thấy mình thiếu thốn vì không mua bốc đồng, còn hầu hết người nghiện — dù vẫn tự thuyết phục rằng họ đang “tận hưởng” — đều ước gì mình không bị lệ thuộc như vậy. Vậy tại sao lại có sự ghen tị?

Lý do thứ nhất là ảo tưởng “chỉ mua một lần thôi”. Không tồn tại cái gọi là “một lần” trong bối cảnh nghiện. Hãy ngừng nhìn từng lần mua riêng lẻ và nhìn toàn bộ chuỗi hành vi. Bạn có thể nghĩ rằng mình đang ghen tị với người vẫn mua sắm vô độ, nhưng họ mới là người không chịu nổi chính mình và phải ghen tị với bạn. Nếu có thể quan sát một cách khách quan một người nghiện mua sắm, đó sẽ là minh chứng rõ ràng nhất. Hãy nhìn cách họ lướt không ngừng, mở hàng loạt trang, so sánh, tưởng tượng, rồi mua nhanh chóng chỉ để cảm thấy hụt hẫng gần như ngay lập tức. Hãy chú ý rằng hành vi ấy diễn ra gần như tự động. Họ không thực sự tận hưởng việc mua; họ chỉ không chịu nổi cảm giác sống khi không có vòng mong chờ đó. Sáng hôm sau, họ thức dậy với cảm giác trống rỗng, năng lượng suy giảm, đầu óc nặng nề, và ngay khi áp lực nhỏ nhất xuất hiện, họ lại phải lao vào mua sắm để “tự trấn an”. Một vòng đời hao mòn, lòng tự trọng bị bào mòn, sự bình thản biến mất — tất cả chỉ để đổi lấy ảo tưởng rằng mình đang nhận được “thứ mình xứng đáng”.

Lý do thứ hai khiến một số người đã thoát vòng nghiện vẫn còn cảm giác thèm là vì họ thấy người nghiện dường như đang “làm gì đó” — đang mua, đang hành động — còn mình thì không. Từ đó nảy sinh cảm giác bị thiệt thòi. Nhưng cần làm rõ: không phải người đã dừng mua sắm vô độ đang thiếu, mà chính người nghiện mới là kẻ thiếu hụt. Họ thiếu:

• sức khỏe tinh thần
• năng lượng
• sự tự tin
• sự thanh thản trong đầu óc
• cảm giác an toàn
• sự yên bình
• tự do
• lòng tự trọng

Khi nhìn theo hướng này, sự ghen tị trở nên vô nghĩa. Người nghiện không phải là đối tượng để ao ước, mà là minh họa sống động cho bản chất của nghiện. Bất kỳ ai đã từng ở trong vòng lặp đó đều hiểu rõ sự khốn khổ của nó. Chính vì có thể đối diện với sự thật này mà bạn đang đọc những dòng này, thay vì tiếp tục tự lừa dối.

Bạn sẽ không ghen tị với một người nghiện chất kích thích khác. Và giống như mọi dạng nghiện, nghiện mua sắm không bao giờ “tự tốt lên”. Nó chỉ nặng dần theo thời gian. Nếu hôm nay bạn không thực sự tận hưởng việc là người nghiện, ngày mai bạn sẽ còn ít tận hưởng hơn. Đừng ghen tị với những người vẫn mắc kẹt. Thứ họ cần không phải là sự ngưỡng mộ, mà là sự thấu hiểu về tình trạng mà họ đang chịu đựng.