Jekyll và Hyde – Một pha tự bịp

Ảo tưởng này thường được nuôi dưỡng bởi những người đang cố gắng chấm dứt mua sắm vô độ nhưng vẫn tin rằng vấn đề nằm ở “phần xấu” nào đó trong con người họ. Họ dựng lên một lối sống hai mặt: “Có một tôi lý trí, biết sống, biết yêu đời; và một tôi khác, chỉ thỉnh thoảng mua sắm để xả stress.” Không có gì sai lầm hơn thế. “Đường trượt” mua sắm – những liên kết thần kinh được bôi trơn bởi mong chờ, săn lùng và khoảnh khắc bấm nút mua – sẽ dần lấn át phần đời sống thực tế, khiến mọi niềm vui thông thường trở nên nhạt nhòa. Rồi “Hyde” sẽ chiếm quyền kiểm soát “Jekyll”, không phải vì bạn yếu, mà vì cơ chế nghiện vận hành đúng bản chất của nó.

Nếu bạn nghiện mua sắm, bạn không còn đơn thuần là người mua khi có nhu cầu. Bạn trở thành kẻ săn khuyến mãi, người lướt vô thức, kẻ cần phải mở thêm trang, thêm ứng dụng khi cảm giác hưng phấn giảm xuống dù chỉ một chút. Bạn có thể dành hàng giờ để tìm chính xác món đồ “đúng gu”, “đúng giá”, “đúng thời điểm” nhằm tối ưu trải nghiệm. Có thể bạn quen với việc lướt và mua vào ban đêm, trên giường, trong trạng thái mệt mỏi, đến mức não bộ bắt đầu khao khát chính những tín hiệu đó hơn là sự hài lòng từ cuộc sống thật. Việc mua sắm thực tế, có mục đích, vốn đi ngược lại gần như toàn bộ đặc tính của vòng nghiện này, nên dần trở nên kém hấp dẫn. Những dấu ấn được tạo ra từ sớm rất bền, vì vậy việc để các “đường trượt” cũ phai đi và hình thành những kết nối mới cần thời gian. Nhưng điều đó không có nghĩa là việc chấm dứt vòng nghiện trở nên khó khăn hơn.

Mỗi lần bạn trượt trên “đường trượt” mua sắm là mỗi lần nó được bôi trơn thêm, giữ cho mạch thần kinh luôn sẵn sàng kích hoạt. Khi bạn đi ngang một cửa hàng quen thuộc, thấy banner giảm giá hay thông báo “chỉ còn hôm nay”, não bộ lập tức phản ứng, giống như phản xạ. Các “đường trượt” này luôn ở trạng thái bật sẵn, vì mua sắm trực tuyến hoạt động 24/7. Mọi tín hiệu – hình ảnh, email, thông báo – đều bật đèn xanh cho hệ tưởng thưởng, hứa hẹn một sự “giải tỏa”. Nhưng đó không phải là giải tỏa thật. Tế bào thần kinh chỉ đơn giản là củng cố liên kết giữa kích thích và hành vi mua bằng cách làm cho con đường đó ngày càng trơn tru. Bạn càng mua, các kết nối càng mạnh. Rốt cuộc, bạn có thể cần những món đồ ngày càng “đáng tiền”, “độc”, “phiên bản giới hạn”, hoặc phải hoàn tất một đơn hàng hoàn hảo để cảm thấy yên tâm.

Giống như mọi dạng nghiện khác, dù là chất hay hành vi, sự chai lì là không tránh khỏi. “Liều” mua sắm trước đây từng mang lại cảm giác phấn khích nay không còn đủ nữa. Ngay khi giao dịch kết thúc, cảm giác hụt hẫng đã xuất hiện, và chẳng bao lâu sau, cơn thèm mong chờ lại quay lại. Những món mới, những ưu đãi mạnh hơn là bước leo thang tự nhiên để vét thêm chút kích thích. Tuy nhiên, người nghiện vẫn bị giới hạn bởi:

Tiền bạc: Tài khoản và nợ nần không phải là vô hạn. Sức khỏe: Cơ thể và tâm trí chỉ chịu được đến một mức. Mỗi đợt hưng phấn đều kéo theo giai đoạn xì hơi, mệt mỏi và trống rỗng. Đó là quy luật sinh học, không thể tránh.

Khi vòng nghiện bị chấm dứt, cảm giác bất an thường trực cũng chấm dứt theo. Sự tự tin và lòng tự trọng trở lại, không phải vì bạn “kiểm soát tốt hơn”, mà vì không còn phải sống trong trạng thái bị kéo đi bởi những xung lực giả. Đây là một trong những hệ quả tất yếu khi thoát khỏi bất kỳ chứng nghiện nào.

Ảo tưởng “Jekyll và Hyde” chỉ là một trong nhiều chiêu trò của nghiện. Nó khiến người ta tin rằng có thể giữ lại phần “tốt” của hành vi, trong khi cắt bỏ phần “xấu”. Nhưng sự thèm mong chờ không thể được lấp đầy bằng những phiên bản thay thế. Vì vậy, nhiều người sau khi cố “kiềm chế” mua sắm lại tìm đến những chỗ dựa khác để lấp khoảng trống đó.

Con người vốn hay so sánh và phán xét, cả bản thân lẫn người khác. Bạn có thực sự muốn sống trong một thế giới nơi mọi món đồ, mọi phong cách, mọi “phiên bản hoàn hảo” đều được dàn dựng sẵn để kích thích bạn? Không có đời sống thật nào có thể cạnh tranh với một dòng chảy mua sắm được thiết kế để thu hút liên tục, 24/7. Và chính vì thế, việc tin rằng có thể chung sống hòa bình với vòng nghiện ấy chỉ là một hình thức tự bịp tinh vi khác.