Tránh phần thưởng ảo

Nhiều người cố chấm dứt mua sắm vô độ bằng cách tự tạo ra những “phần thưởng” để khích lệ bản thân. Hình thức quen thuộc nhất là tự hứa: nếu không mua sắm bốc đồng trong một khoảng thời gian nhất định, họ sẽ được phép mua một thứ khác, đi du lịch, hay “tự thưởng” theo cách nào đó. Nghe có vẻ hợp lý, nhưng thực chất hoàn toàn phản tác dụng. Người nào còn chút tự trọng sẽ sớm nhận ra rằng thà cứ tiếp tục mua sắm như cũ còn hơn là tự lừa mình bằng những phần thưởng kiểu đó. Cách làm này gieo thêm nghi ngờ vào tâm trí: họ không chỉ phải “nhịn” trong một thời gian dài, mà còn không chắc liệu cuộc sống không có mua sắm vô độ có thực sự dễ chịu hay không. Chỗ dựa tinh thần duy nhất của họ bị tước bỏ, và cảm giác hy sinh lập tức xuất hiện. Khi đó, mua sắm lại càng được gắn mác “quý giá”.

Những ví dụ khác rất quen thuộc:

• Tôi sẽ ngừng mua sắm bốc đồng để buộc bản thân sống tối giản hơn, tập trung vào các mối quan hệ và trải nghiệm thật.
• Tôi sẽ ngừng mua sắm để bứt phá bản thân, thành công hơn và chứng minh mình không thua kém ai.
• Tôi sẽ ngừng mua sắm để không còn “đốt” tiền và năng lượng vào những món đồ vô nghĩa, mà dồn sức xây dựng cuộc sống lý tưởng.

Đây đều là những điều hoàn toàn có thể xảy ra, nhưng cần nhìn thẳng vào bản chất. Ngay cả khi bạn đạt được những mục tiêu đó, khi sự mới mẻ qua đi, cảm giác hụt hẫng vẫn sẽ xuất hiện. Nếu không đạt được, bạn càng dễ tuyệt vọng. Dù theo cách nào, bạn cũng sẽ bắt đầu nghi ngờ lựa chọn của mình, và vòng nghiện cũ sẽ lại mở cửa chờ sẵn.

Việc gắn việc chấm dứt mua sắm vô độ với những phần thưởng giả chỉ làm tăng thêm nghi ngờ. Nếu bạn không chạm tới phần thưởng, hoặc thậm chí đã đạt được nó, bạn vẫn sẽ tự hỏi: “Liệu việc không mua sắm bốc đồng có thực sự làm cuộc sống mình tốt hơn không? Hay là mình đã làm sai cách?” Những câu hỏi này nuôi lớn cảm giác hy sinh, và chính cảm giác đó làm cho trạng thái bồn chồn, trống rỗng — thứ thường bị gọi nhầm là “cai nghiện” — trở nên rõ rệt hơn.

Một biến thể khác là các “lời thề tập thể”, các thử thách hay cam kết trên mạng. Chúng có vẻ giúp tránh được cám dỗ trong một thời gian ngắn, nhưng thường thất bại vì những lý do sau.

Thứ nhất, phần thưởng là giả. Không có lý do thực chất nào để bạn chấm dứt mua sắm vô độ chỉ vì những người khác cũng đang làm như vậy. Điều đó chỉ tạo thêm áp lực và cảm giác phải từ bỏ. Không ai có thể bị ép “thoát nghiện” nếu họ chưa sẵn sàng, và một cam kết tập thể chỉ khiến mong muốn mua sắm trở nên dai dẳng hơn, đẩy hành vi vào trạng thái lén lút.

Thứ hai, sự phụ thuộc lẫn nhau tạo cảm giác như đang trải qua một giai đoạn sám hối, nơi mọi người cùng nhau chờ đợi cảm giác thèm mong tự biến mất. Khi một người bỏ cuộc, những người còn lại dễ dàng lấy đó làm cái cớ để dừng việc “hành xác” bản thân. Điều này không phải vì họ yếu, mà vì toàn bộ cách tiếp cận ngay từ đầu đã sai.

Thứ ba, việc “chia sẻ công trạng” làm giảm động lực. Có một cảm giác rất khác khi một người tự mình chấm dứt mua sắm vô độ, so với khi mọi người cùng làm và cùng nhận lời khen. Khi thành tựu bị chia nhỏ, giá trị tâm lý của nó cũng phai đi.

Cuối cùng là ảo tưởng do các “chuyên gia” gieo rắc: rằng việc chấm dứt mua sắm vô độ sẽ biến bạn thành một con người vượt trội, giàu có, hạnh phúc hơn người khác. Thực tế, điều bạn đạt được chỉ là sự bình thường vốn có: không còn bị kéo đi bởi vòng mong chờ – mua – hụt hẫng. Không ai ngoài bạn quan tâm bạn có còn mua sắm bốc đồng hay không. Bạn không “yếu” vì từng mua sắm vô độ, và cũng không “mạnh” chỉ vì bạn dừng lại.

Những phần thưởng này không tạo ra khác biệt tích cực nào. Chúng chỉ làm cho hành vi mua sắm bốc đồng có vẻ quan trọng và đáng giữ lại hơn. Thay vì tiếp tục tự lừa dối, hãy nhìn thẳng vào câu hỏi cốt lõi: mua sắm vô độ mang lại cho bạn điều gì? Tại sao bạn tin rằng mình “cần” nó?

Hãy quan sát kỹ phía bên kia của cuộc giằng co và tự hỏi: hành vi đó thực sự đang làm gì cho bạn. Câu trả lời là: không có gì cả. Bạn không cần phải mua sắm bốc đồng. Thứ bạn đang trải nghiệm chỉ là một vòng trừng phạt tinh vi, nơi vài phút mong chờ đang tàn lụi được đổi lấy hàng giờ trống rỗng. Bạn gần như không mất gì khi chấm dứt vòng này, nhưng lại có khả năng rất lớn để lấy lại sự yên ổn trong tâm trí và khả năng hài lòng tự nhiên. Không có rủi ro thực sự nào.

Vì vậy, việc tuyên bố hay khoe khoang rằng bạn đã “cai” mua sắm vô độ không mang lại lợi ích gì. Nó chỉ đóng khung bạn như một người từng nghiện, thay vì một người đơn giản là không còn bị hành vi đó chi phối.

Việc dựa vào người khác để “giữ mình” chỉ làm cho vòng nghiện thêm sức nặng. Cố gắng gạt nó khỏi đầu hay ép mình không nghĩ tới nó cũng vô ích. Điều hiệu quả hơn là nhận ra suy nghĩ ngay khi nó xuất hiện, và thấy rõ nó chỉ là một phản xạ cũ, không mang ý nghĩa gì. Khi ảo tưởng không còn được nuôi dưỡng, nó tự tắt đi. Và khi đó, việc không mua sắm vô độ không còn là một nỗ lực, mà chỉ là trạng thái tự nhiên.